Hevel haalt dreiging uit Himalaya-meer

In Nepal groeit hoog in de bergen een gletsjermeer, waarvan de natuurlijke dam op doorbreken staat. Als dat gebeurt, ontstaat een ramp....

EEN tijdbom van 70 miljoen kubieke meter water; een dam die op springen staat; als hij doorbreekt, baant zich een massa van ijs, modder en puin een weg door de vallei, een spoor van vernielingen achterlatend.

Aan superlatieven geen gebrek op de bijeenkomst van vertegenwoordigers van buizenfabrikant Wavin, het aardwetenschappelijk onderwijs instituut ITC en de honorair-consul van Nepal. Deze coalitie presenteerde zich dinsdag in een reisbureau voor tochten naar Nepal.

Niet dat modder en puin op het punt staan het koninkrijk in de Himalaya te bedelven, maar in een vallei op veertig kilometer van de Mount Everest staat een natuurlijke dam op doorbreken. Als dat gebeurt, vernietigt een vloedgolf van water en modder het dorp Beding, met vijfhonderd inwoners, wordt het leven van vijfduizend mensen stroomafwaarts bedreigd en kan een waterkrachtcentrale grote schade oplopen.

Dit soort rampen doet zich de laatste jaren vaker voor in de Himalaya. In het nabijgelegen Bhutan zijn de sporen van een recente doorbraak te zien. Een meer op een hoogte van vierduizend meter liep in oktober 1994 leeg na een periode van veel regen en wind. De modder raasde door een vallei naar beneden en kwam drieduizend meter lager tot rust bij een grote rivier.

Op de samenvloeiing ligt een dorp met een dzong, het traditionele bestuursgebouw van het land. De dzong heeft het gehouden, hoewel de witte muren nog smerig zijn van de modder; 23 mensen vonden de dood en over een groot oppervlak werden de bomen weggemaaid. Als de ramp zich niet in de vroege ochtend had voltrokken, waren de gevolgen nog veel groter geweest.

Hetzelfde doem-scenario hangt het dorp Beding in Nepal boven het hoofd. Op 4600 meter hoogte eindigt een gletsjer in het dal. Als zo'n ijslichaam zich uitbreidt, duwt het als een bulldozer puin en stenen voor zich uit. Bij het smelten van de gletsjer blijft die massa (de morenewal) als een natuurlijke dam in het dal liggen. Het smeltwater kan niet weg en er ontstaat een meer.

Veelal zijn die wallen niet zo sterk en baant het water zich erlangs of erdoorheen een weg naar beneden. Soms echter sluit het gletsjerpuin het dal als een stuwdam af en komt het smeltwater steeds hoger te staan, legt M. Damen van het ITC uit. Op zeker moment is het meer vol of bezwijkt de morenewal door de enorme druk. Dan is de ramp een feit, in het aardrijkskundig jargon een GLOF (Glacial Lake Outburst Flood) geheten. Volgens Damen doet dit fenomeen zich alleen voor in de hoge gebergten van de wereld, zoals de Andes en de Himalaya.

De kans op een doorbraak neemt de laatste tientallen jaren sterk toe. De gletsjers smelten in verhoogd tempo, mogelijk een gevolg van het broeikaseffect, oppert Damen, waardoor het meer snel groeit. 'Het Tsho Rolpa, (letterlijk meer-ijs), was in 1960 nog maar een kilometer lang. Nu is het 2,5 kilometer lang, honderd meter breed en plaatselijk 130 meter diep. Er ligt daar 70 miljard liter te wachten.' Voor zover bekend is dit de meest dreigende situatie in de Himalaya.

Extra bedreigend is dat de honderd meter hoge morenewal bij het Tsho Rolpa een kern heeft van ijs. Dat smelt en maakt het geheel onstabieler. Het water staat een meter of twee onder de rand, zegt Damen. 'Nog hooguit drie jaar en de zaak begeeft het, maar het kan ook morgen zijn.' De oplossing lijkt eenvoudig: verlaag de waterstand. Maar de uitvoering van zo'n plan is minder eenvoudig. Het geleidelijk laten leegstromen van het meer door de dam af te graven, is te gevaarlijk. Hij kan door dat graven en spitten bezwijken.

Een andere logische oplossing, het water wegpompen, is evenmin mogelijk. Damen: 'Het meer ligt op 4600 meter hoogte, ver van de bewoonde wereld. Als de pompen kapot gaan, krijg je ze niet zomaar aan de praat. En er moet ook brandstof heen, want stroom is er niet.'

Om deze bezwaren te omzeilen, is voor het Tsho Rolpa een oplossing gekozen waarbij Wavin betrokken is. Ing. J. van Nes van de Overijsselse buizenfabrikant heeft een hevelsysteem ontworpen dat het peil in het meer moet verlagen met een minimum aan middelen, en onafhankelijk van diesel of elektriciteit.

Met een hevel kan vloeistof van de ene plek naar de andere worden gevoerd, over een obstakel heen. Wel moet de plek waar het water naar toe moet lager liggen dan het reservoir waar het vandaan komt. Op de middelbare school wordt dit principe uitgelegd, waarbij de leraar met slangetjes water van de ene naar de andere bak laat stromen.

In oost-Nepal, hoog in de Himalaya, gaat het niet anders, alleen de schaal is groter. In het meer begint een ongeveer honderd meter lange buis die over de morenewal loopt en die uitkomt in het dal achter de dam. Wavin levert de buizen voor de aanleg van deze hevel.

De logistiek is nog het meest ingewikkelde deel van de operatie. Helikopters kunnen niet bij Tsho Rolpa komen vanwege de grote hoogte, waar de luchtdruk te gering is om met zwaar materiaal te kunnen vliegen.

'Bovendien', zegt consul C. de Stoppelaar, 'verspeel je dan de goodwill van de bevolking. Veel mensen in de regio zijn voor hun inkomen afhankelijk van sjouwwerk. Waarom zou je hun de klus niet gunnen om de buizen naar boven te brengen.'

De buizen zijn deze week verscheept naar Calcutta in India en gaan daarna over de weg naar Nepal. De weg eindigt ruim honderd kilometer voor het gletsjermeer. Daar nemen de dragers (sherpa's) de vracht over. Ze lopen in acht dagen met de per stuk vijf meter lange buizen van een kilo of 25 op hun rug naar boven. De opzet is om voor het begin van de moesson (juni-september) te gaan hevelen.

Van Nes van Wavin heeft zich beziggehouden met het ontwerp van het systeem. Het peil wordt langzaam (drie meter per jaar) met zo'n twintig meter verlaagd, waarna het op dat niveau wordt gehouden. Om dat voor elkaar te krijgen, moet er duizend liter per seconde door de hevel stromen. Van Nes: 'Dan heb je een buis nodig met een doorsnede van tachtig centimeter.'

Dergelijke buizen zijn te zwaar om op de ruggen van sherpa's naar boven te worden gebracht. Bovendien kost het veel energie om een hevel met een dergelijke diameter aan de praat te krijgen. Als het water eenmaal stroomt, blijft het wel stromen, maar voor het zo ver is, moet de buis vacuüm worden gezogen. Bij een honderd meter lange buis van tachtig centimeter doorsnee is daar veel geweld voor nodig.

Dus besloot Wavin niet één, maar dertig hevels aan te leggen, elk met een diameter van veertien centimeter. Door elke hevel stroomt dan per seconde een liter of dertig water, dus het hele systeem verwerkt ook ongeveer de gewenste duizend liter per seconde. Om de hevels te activeren, gaat er een zuiger mee naar boven. Die wordt in de buizen gestopt en er met spierkracht uit getrokken, waarna het water moet gaan stromen.

De grote hoogte stelt beperkingen. Op zeeniveau kan een hevel hoogteverschillen van een meter of tien gemakkelijk aan. Maar op grote hoogte, waar de luchtdruk lager is, schat Van Nes dat een meter of twee tot drie het maximum is. Als het peil een paar meter is verlaagd, moet de morenewal een beetje worden afgegraven om de buizen iets lager neer te leggen.

Deze lente gaat vijfhonderd meter buis, goed voor vijf hevels, de bergen in, waarvoor zestigduizend gulden nodig is. Dat betaalt Wavin. Om dertig hevels te installeren, is een bedrag van vier tot vijf ton nodig. Hiervoor is de financiering nog niet afgerond, laten ITC, Wavin en de honorair-consul van Nepal weten. Vandaar de bijeenkomst van dinsdag.

Marc van den Broek

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.