AnalyseIntensive care

Het zwarte scenario dat niet uitkwam: waarom de verwachte piek van 2.400 coronapatiënten op de ic’s er bij lange na niet kwam

Een coronapatiënt verlaat het Bernhoven ziekenhuis in Uden om per traumahelikopter verplaatst te worden naar het UMCG ziekenhuis in Groningen. Beeld BSR Agency

Al drie weken achter elkaar daalt het aantal coronapatiënten op de ic’s. Eind maart hielden experts nog rekening met een piek in mei. De piek is ook nog eens een stuk lager uitgevallen dan gevreesd. Is de lockdown effectiever dan verwacht?

Er moest met man en macht gewerkt worden aan meer ic-bedden. Op het hoogtepunt van de pandemie zouden mogelijk 2.400 Nederlandse coronapatiënten op de intensive care liggen. Met dat aantal, dat rond half april zou worden bereikt, hield het RIVM eind maart nog rekening. Dit scenario was volgens Jacco Wallinga, hoofdmodelleur van het RIVM, op dat moment het meest waarschijnlijke.

De piek kon ook in mei vallen. Aan de modellen kleven nu eenmaal grote onzekerheden. Diederik Gommers, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Intensive Care, ging uit van dat laatste, zo liet hij weten in een interview in het NRC op 26 maart. ‘Er is een continue aanwas van coronapatiënten. De zieksten komen in het ziekenhuis, een kleine groep belandt op de ic. Eenmaal daar blijven ze lang: twee tot vier weken. [ … ] Als je rekent, kom je uit op een piek eind mei.’

Hoe gaat het ‘nieuwe normaal’ eruit zien? In ons dossier verzamelen we de belangrijkste cijfers en grafieken, en leest u alles wat u moet weten over het virus.

Ander scenario

Het pakte anders uit. Op 7 april lagen er 1323 Nederlanders met corona op de ic’s, volgens de Stichting Nice (Nationale Intensive Care Evaluatie). Dat aantal is sindsdien alsmaar gedaald, tot 644 op 5 mei. Goed nieuws dus. Hebben de overheidsmaatregelen krachtiger uitgepakt dan voorspeld?

‘Vanaf de tweede week van april hebben we de uitstroom van ic-patiënten sterk zien toenemen’, zegt Gommers. ‘De eerste week van april leken de maatregelen van de overheid nog niet echt het gewenste effect te bereiken, maar daarna ging het snel de goede kant op.’

Maar oorzaak en gevolg zijn nog moeilijk te ontrafelen. Er zijn meer factoren die een rol kunnen spelen. ‘Artsen zijn steeds beter in het diagnosticeren en behandelen van coronapatiënten’, vervolgt Gommers. ‘Sommige patiënten ontwikkelen trombose. Dat wordt nu veel eerder vastgesteld. Die mensen krijgen daar medicatie voor en herstellen sneller dan voorheen.’

De ic-expert wijst op nog een derde verklaring, een zo je wil, meer cynische: ouderen met corona worden minder snel doorverwezen naar het ziekenhuis. Met andere woorden, het aantal mensen op de ic’s daalt misschien doordat meer mensen thuis overlijden.

Huisartsen gebruiken sinds 27 maart een nieuwe leidraad voor ouderen met corona, die is opgesteld door de federatie van medisch specialisten. Het idee is dat artsen het gesprek aangaan met patiënten en familie. Wat willen zij het liefst? Ziekenhuisopname is niet altijd de beste optie voor verzwakte ouderen omdat de kans op overlijden groot is.

Dat deze selectie aan de poort de daling deels verklaart is plausibel. Op 19 maart was bijna 40 procent van de coronapatiënten op de ic 70 jaar of ouder. Op 19 april was dat 1 op de 4. Dat blijkt uit cijfers van de stichting NICE (Nationale Intensive Care Evaluatie).

Voorzichtigheid geboden

Toch is Nicolette de Keizer, hoogleraar Medische Informatiekunde aan het Amsterdam UMC en lid van het covid-team van NICE, voorzichtig met het trekken van dergelijke conclusies. ‘Het is nog speculeren. De discussie over de zin van ziekenhuisopname wordt nu anders gevoerd dan aan het begin van de epidemie. Dat klopt, en dat kan zijn weerslag hebben op de cijfers.’ Tegelijkertijd is het volgens haar ook mogelijk dat het virus in maart al zo hevig heeft huisgehouden bij ouderen dat het kwetsbare deel van de bevolking dat nog ernstig ziek kon worden sterk is afgenomen, waardoor we nu een daling zien.

Of ligt de oorzaak van de vroege kentering heel ergens anders? Klopt het rekenmodel van het RIVM wel? Met dat model is niets mis, zegt RIVM-modelleur Jacco Wallinga resoluut. Zijn team voedt het model om de paar dagen met de laatste gegevens – zoals aantal nieuwe besmettingen, ziekenhuisopnames en overlijdens – en gaat dan na wat op basis van die laatste data de meest waarschijnlijke ontwikkelingen zijn. ‘Als je kijkt naar de prognose die op 25 maart werd gepresenteerd, dan vind je de piek in ic-bezetting van iets minder dan 1.500 bedden rond 7 april. Het model had dat goed voorspeld. Ook het aantal patiënten klopte.’

Beeld de Volkskrant

Maar toen, enkele dagen later, werden de nieuwste datapunten meegenomen in het model. ‘De laatste week van maart zagen we iets meer mensen met corona op de ic’s opgenomen worden dan we hadden verwacht. We dachten dat de lockdown iets eerder effect zou sorteren. De piek is inherent moeilijk te voorspellen voor welk model dan ook. De resultaten zijn heel gevoelig voor kleine veranderingen. Dit kleine verschil in de data tilde de voorspelling naar het zwarte scenario van 2.400 ic-patiënten.’ Ruim duizend meer dus dan er echt op het hoogtepunt bleken te zijn.

Lees ook

Diederik Gommers: de onverdroten hoeder van de ic’s
Als voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Intensive Care (NVIC) is Diederik Gommers een van de meest zichtbare experts tijdens de coronacrisis. Hoe groeide een obsessieve onderzoeker van medicijnen uit varkenslongen uit tot ‘mister intensive care’?

Op de ic gaat de coronapatiënt in een paar uur van een redelijke toestand naar ademnood
Wat gebeurt er met een covid-19-patiënt op de intensive care? In twee Brabantse ziekenhuizen zetten artsen alles op alles in de strijd tegen niet eerder geziene verschijnselen. ‘In mijn 25 jaar als longarts zag ik mensen nog nooit zo snel door een virusinfectie achteruitgaan als bij corona.’

Wel of niet een mondkapje: deze vier kwesties gaan de wereld na de lockdown bepalen
Verplaatst het coronavirus zich door de lucht? Kun je het meerdere keren krijgen? Het zijn vragen die in grote mate gaan bepalen hoe de wereld er na de lockdown uit zal zien. We peilen de stand van zaken in de vier meest prangende wetenschappelijke debatten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden