Het zou niet best zijn als we altijd zouden doen wat we zeiden

In mijn jeugd heb ik tijdens een griepaanval ooit alle 165 boeken van Georges Simenon gelezen. Toen was ik weer beter....

Vooral de boeken zonder commissaris Maigret bevielen me goed. Simenon zou natuurlijk een veel grotere naam hebben opgebouwd als hij 185 van zijn manuscripten in het haardvuur had geworpen, en er hooguit 7 had gepubliceerd. Nu, doordat hij al zijn 165 boeken liet lezen, wekte hij onherroepelijk de indruk dat het schrijven ervan niet erg moeilijk kon zijn. Maar goed, de overdaad van Georges Simenon gaf wel blijk van een vitale kracht – en die werkte genezend.

Van zijn detectiveromans over commissaris Maigret is één passage me vooral bijgebleven. Die staat aan het eind van een boek; Maigret heeft de zaak opgelost, hij weet wie de moord heeft gepleegd, alleen heeft de dader nog niet bekend. De commissaris, op weg naar de verhoorkamer, bereidt zich voor op een lange nacht. Als de verdachte slim is, begrijpt hij al gauw dat het spel uit is; domme verdachten, daarentegen, houden koppig vol dat ze onschuldig zijn, en daar kun je dus nog gemakkelijk van verliezen.

Het verschijnsel van de domme verdachte die de strijd wint door koppig vol te houden, is interessant; ik heb er altijd veel dingen mee verklaard in het leven. Zo zie je in politieke kwesties mensen winnen door gewoon stug vol te houden dat ze gelijk hebben, ook al is dat overduidelijk niet het geval. Deze week hoorde ik bijvoorbeeld veel mensen blij uitroepen dat de val van het kabinet een zegen is, omdat premier Balkenende nu eindelijk weg is.

Je denkt dan dat zulke mensen een grapje maken, maar dat is niet zo. In het algemeen houd ik er niet van mensen dom te noemen, het is een onzinnig etiket, maar dit – roepen dat de premier weg is, terwijl hij er nog zit – dit is, jawel, toch echt een beetje dom te noemen. En omdat zulke kiezers hun analyse volhouden, en omdat ze met velen zijn, en omdat hier de kracht van het getal begint te werken, is dit in politiek opzicht nog een belangrijke analyse ook.

Er waren veel van zulke interessante analyses deze week; denk aan de mensen die Wouter Bos complimenteerden met zijn beslissing om op te stappen, en die hem vervolgens vroegen meer van dit soort regeringsbeslissingen te nemen. Deze kiezers hadden weer niet door dat Balkenende er weliswaar nog zit, maar dat Bos weg is. En voorlopig niet terug zal keren. Ook deze analyse was niet erg slim, maar niettemin belangrijk, omdat zoveel mensen er trots mee rondliepen.

Dan waren er nog de constructieve bijdragen van de kiezers die naar serieuze nieuwsprogramma’s schreven hoe mooi het was ‘dat het hele soepzootje is opgerot’. Serieuze nieuwslezers lazen het plechtig voor, alsof het een van de vele overwegingen zou zijn bij een volgende kabinetsformatie. En omdat ook zulke kiezers hun mening met aplomb brengen, en omdat ze met velen zijn, is dit denken eveneens invloedrijk en prominent in onze samenleving.

Maar wat ik de interessantste analyse vond, was de gedachte dat je een belofte altijd moet nakomen. Ook die morele regel zong rond alsof dat een uitgemaakte zaak was; zelfs als de omstandigheden zijn veranderd en je in een crisissituatie bent beland. En inderdaad, als je het maar lang genoeg zegt – ‘Je moet je belofte altijd nakomen’- gaan politici zich ernaar gedragen, en dus zitten we nu midden in een crisis met een regering zonder slagkracht.

Sla het eerste het beste handboek over ethiek open, en je zult zien dat er nogal wat kanttekeningen zijn te plaatsen bij die rigide regel over het houden van je beloftes. Bij iedere regel eigenlijk. Dat wil niet zeggen dat regels geen geldigheid bezitten, integendeel; het wil zeggen dat een regel, een verplichting of een principe weliswaar uiterst dwingend is, maar in de meeste situaties moet worden afgewogen tegen andere regels en verplichtingen die misschien wel zwaarder wegen. Bovendien zul je je moeten afvragen of het volgen van een regel geen perverse gevolgen heeft.

Moet je een belofte houden? Ja, natuurlijk. Stel je voor dat niemand zich aan zijn beloftes zou houden, dat zou een mooie boel worden. CDA’er Hans Hillen was me daarom ook wat al te nonchalant toen hij deze week het idee helemaal wegwuifde. Tja, zei hij, als je je aan alles zou moeten houden wat je in verkiezingstijd hebt gezegd

Zo gemakkelijk kom je er niet vanaf, CDA. Maar er is wel een punt waarop anderen niet meer redelijkerwijs van je kunnen verwachten dat je je aan je woord houdt. Als je daarmee een ander zwaarwegend principe schendt, als je daarmee onrecht begaat tegenover derden, als je je verantwoordelijkheid ontloopt, je werk laat liggen, internationale partners in de steek laat, de gemeenteraadsverkiezingen vervuilt en het land in crisistijd op halve kracht laat draaien, dan moet je toch eens afwegen of je je wel zo koppig en rigide aan je belofte moet houden, PvdA. Het zou niet best zijn als we altijd zouden doen wat we zeiden.

Onverantwoord, dat is het, de morele stelligheid die door het land waait zodra het ingewikkeld wordt. Hoe koppiger iedereen vasthoudt aan zijn eigen woorden, hoe lastiger het wordt tot een verstandig besluit te komen. Om niet opnieuw in zo’n beschamende vertoning te eindigen als nu, kunnen politici maar beter geen verkiezingsbeloften meer doen die ze niet kunnen nakomen. De vrouw van de Franse president zingt het ook, met de woorden van de 19de-eeuwse dichteres Christina Georgina Rossetti: ‘Promise me no promises’. Bedoeld als een pleidooi tegen het huwelijk, maar er valt ook een politieke les uit te trekken.

Geen loze praatjes. Dan kunnen we, net als Maigret, gewoon allemaal op tijd naar bed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden