Het zit in de familie

V bekeek de dvd A Dangerous Method, over Sigmund Freud en zijn leerling Carl Jung, met twee van Freuds Britse nazaten. Wat vonden zij van de film? En hoe is het om op te groeien onder zo'n beroemde voorvader?

'Op de middelbare school verdedig- de ik Sigmund Freud vaak', zegt David McAdam Freud, zoon van de Britse schil- der Lucian Freud en achterkleinkind van de wereldberoemde Oostenrijkse psy- chiater. 'Mijn klasgenoten zeiden weleens: 'Sigmund Freud was die man die dacht dat alles over seks gaat.' 'Hij bedoelde geen sexy sexy seks!', riep ik dan. Maar ik zei tegen niemand dat Sigmund mijn overgrootvader was, zelfs niet tegen mijn beste vrienden.'


David en zijn zus Jane McAdam Freud zitten in de oude werkkamer van Sigmund Freud, in het tegenwoordige Freud Museum in Londen. In dit statige herenhuis bracht de controversiële psychoanalyticus het laatste jaar van zijn leven door - in 1938 vluchtte hij met zijn gezin naar Londen. Hier bekijken we A Dangerous Method, met Michael Fassbender als Carl Jung, Keira Knightly als zijn patiënte Sabina Spielrein en Viggo Mortensen als Sigmund Freud.


Wat vinden de Freuds van de film? Hoe is het om op te groeien met een overgrootvader met mythische proporties? Hoe was het om dat feit thuis bijna volkomen te negeren? Voor de familie McAdam Freud was de naam Freud lange tijd taboe. En dan, bestaat er typische Freud-familiehumor?


Dat laatste in elk geval. Toen Sigmund op last van de nazi's Wenen moest verlaten, en een verklaring moest ondertekenen waarin stond dat hem geen haar was gekrenkt, schreef hij: 'Ik kan u de Gestapo hartelijk aanbevelen.'


Naast de met Perzische tapijten beklede divan waarop Freud veel verdrongen herinneringen het licht deed zien - we mogen er niet op zitten - stel ik deze vragen aan twee Freuds die zelf lange tijd door de familie waren vergeten. Maar misschien is het goed eerst te vertellen hoe dat zit.


Ontwerpster Katherine McAdam kreeg vier kinderen met kunstenaar Lucian Freud, kleinzoon van Sigmund: Jane, Paul, Lucy en David. Omdat Lucian Freud het niet zo nauw nam met monogamie, verliet Katherine midden jaren zestig hun huis in het Londense Paddington en betrok met haar kinderen een goedkope huurflat in de buitenwijk Roehampton. Lucian Freud kreeg veertien - erkende - kinderen bij zes vrouwen. Van hen verbrak alleen Katherine McAdam alle banden met hem. Vanaf hun verhuizing gebruikten ze de achternaam McAdam en werd over de Freuds niet meer gesproken. Pas decennia later namen de kinderen McAdam de naam Freud er weer bij, toen het contact met hun vader enigszins was hersteld.


Opvallend aan het Britse nageslacht van Sigmund Freud is het aantal uitblinkers, op heel verschillende terreinen. Zo werd Sigmunds kleinzoon Clement Freud, een broer van Lucian, bekend als culinair deskundige, columnist en parlementslid voor de liberale partij. Clements zoon Matthew Freud is een pr-goeroe, getrouwd met de dochter van mediamagnaat Rupert Murdoch. Een ander achterkleinkind van Sigmund, Lord David Freud, was journalist, topbankier en is nu onderminister. Onder de veertien kinderen van kunstenaar Lucian Freud bevinden zich de geslaagde schrijvers Rose en Susie Boyt, vooraanstaand modeontwerper Bella Freud en schrijver Esther Freud, van wie het op haar jeugd gebaseerde boek Hideous Kinky in 1998 werd verfilmd.


Het zullen deels aanleg en deels hun moeders aanmoediging zijn geweest - Katherine McAdam spoorde haar kinderen aan veel te tekenen en schilderen -, want alle McAdam Freuds volgden hun vaders voetsporen en werden kunstenaar. Jane is de succesvolste van de vier.


Jane en David hebben A Dangerous Method al gezien. We laten het nu bij fragmenten: Freud en Jungs eerste ontmoeting in Wenen, hun discussies over religie en seksuele moraal, Jungs sadomasochistische escapades met zijn patiënte Sabina Spielrein en de uiteindelijke verwijdering tussen Freud en Jung, als Jung zich verzet tegen Freuds autoriteit, zoals - volgens de psychoanalytische duiding - elke zoon zich uiteindelijk verzet tegen zijn vader.


'Ik vind dat Cronenberg een redelijk getrouw beeld geeft', zegt David, 'Hij probeert niet te choqueren of het verhaal een Hollywood-einde te geven. En tussendoor vermaakt hij het publiek met wat spanking, zonder dat het afleidt van de bedoeling van de film, die vooral documentair is.'


'Met zo'n titel verwachtte ik dat Freud kritiek zou krijgen', zegt Jane, 'als bedenker van de 'gevaarlijke' psychoanalytische methode. Maar het is Jung die de methode misbruikte, door een seksuele relatie met zijn patiënte te beginnen. En dat terwijl Jung juist de woorden seksualiteit en libido in de psychoanalyse wilde vermijden. Als iemand zijn libidineuze driften onder de loep moest nemen, was hij het.'


De laatste scène van A Dangerous Method die we zien, is die waarin Freud Jungs religieuze interesse afwijst, het meningsverschil zal het einde van hun vriendschap betekenen. Jane kucht. 'Interessant dat Jung christelijke waarden aan de psychoanalyse wilde toevoegen, terwijl hij het zelf niet kon laten om affaires te hebben. Freud was niet religieus en hield zich wel aan een bepaalde ethiek, vooral ten opzichte van zijn patiënten en zijn gezin.'


David: 'Bovendien wilde hij zijn patiënten laten zien waarom ze zijn wie ze zijn. Meer niet. Jung wilde ze daarbij nog helpen iets beters te worden. Voor God spelen, noemde Freud dat. Daar ben ik het mee eens. Als therapeut moet je niet willen genezen. Je kunt alleen proberen het proces van besluitvorming bij mensen helderder te maken.'


David heeft even een opleiding psychotherapie gevolgd en ging ook zelf in analyse. 'Ik wilde wat losser worden en mijn talenten beter benutten. Ik was heel gesloten. Nu deel ik gemakkelijker dingen van mezelf met anderen. Het is niet gezond om te veel geheimen te hebben.'


We lopen langs de boekenkasten met grote werken uit de wereldliteratuur en de vitrines vol archeologische voorwerpen die Freud verzamelde, vooral oud-Griekse, Romeinse, Egyptische en Chinese beeldjes. ' Een kleine neurose is niets om je voor te schamen', schreef Freud rond 1913 in een van zijn laatste brieven aan Jung. Freud had er meerdere: hij was verslaafd aan zijn werk, aan sigaren en aan verzamelen.


'Het was vast gek voor je om hier artist in residence te zijn', zegt David tegen Jane. In 2006 werd ze door het Freud Museum uitgenodigd hier te werken. Een paar keer per week zat ze in zijn studeerkamer en tekende ze de klassieke beeldjes uit Freuds verzameling na. Jane: 'Daar raakte ik door gefascineerd.'


Ik steek mijn hand uit naar een Grieks godenbeeldje op Freuds bureau. David pakt Sigmunds bril, bestudeert hem en legt hem weer terug. Als hij op de oude bureaustoel wil gaan zitten, klinkt een woedende kreet vanuit de hal. 'Niet zitten!', schreeuwt een medewerker die ons via camera's in de gaten houdt.


Jane praat onverstoorbaar verder, over een foto van haar vader Lucian , waarop hij in precies dezelfde houding als zijn grootvader Sigmund in zijn stoel zit: schuin, met een been over de armleuning.


Als oudste van de vier kinderen herinnert ze zich het meest uit de periode voordat Katherine McAdam met de Freud-familie brak. Ze zag haar vader regelmatig en bracht veel tijd door bij haar grootouders, Sigmunds jongste zoon Ernst Freud en zijn vrouw Lucie. 'In die tijd waren ze bezig met de redactie van Sigmunds dagboeken en werd er veel over hem gepraat. Ik begreep al vroeg hoe beroemd hij was.'


'De blik van mijn vader was nogal opdringerig', zegt Jane even later. Ze heeft kleine felblauwe ogen. 'Lucian had dezelfde ogen als Sigmund', zegt ze. 'En mijn oma, Lucians moeder Lucie, kon ook zo indringend kijken. Toen ik klein was, haalde ze me bijna dagelijks op uit school. Dan vroeg ze: 'Wat heb je vandaag gedaan?', met die ogen erbij. Ik had altijd het gevoel dat ik iets interessants móest vertellen. Dat oefende ik dan van tevoren.'


Na hun verhuizing, toen het contact met haar vader al was verbroken, zocht Jane haar grootouders nog steeds op. David was veel jonger en bleef liever thuis. Ook Katherine McAdam ging nooit mee.


David: 'Mijn moeder heeft altijd gezegd dat we van Lucian de naam Freud mochten gebruiken. Maar kort daarna zat onze oom Clement in een tv-spot over hondenvoer. En toen zei Jane: zeg alsjeblieft tegen niemand dat hij je oom is.'


Jane: 'Ja, ik was 16 en schaamde me voor dat hondenvoer. Ik geneerde me in die tijd ook wel voor de seks in Sigmunds theorieën. Maar ik ben ik altijd trots geweest op mijn achtergrond.'


Als kind had David nog nooit van Sigmund Freud gehoord. Zijn neef Matthew vertelde hem laatst wat zijn moeder tegen hem zei om hem te beschermen tegen het gewicht van zijn beroemde overgrootvader: dat Sigmund Freud de uitvinder was van de wc. 'Dat was dus wat hij wist over hem. En ik wist nog minder.'


Pas op de middelbare school kwam hij erachter wie Sigmund was, toen een leraar hem uithoorde over zijn familie. Toen David uiteindelijk toegaf wie zijn vader was, vertelde de leraar over Sigmund Freud en gaf hem twee boeken te lezen: Het onbehagen in de cultuur en De toekomst van een illusie. David vond die interessant en opvallend gemakkelijk te lezen.


Voor David is Sigmund Freuds erfenis geen ballast. 'Ik ben onder de indruk van zijn werk en de erkenning die hij kreeg, heeft mij en veel andere Freuds, gestimuleerd om ambitieus en competitief te zijn. Volgens mij kunnen de Freuds daarin verder gaan dan veel anderen. Op school al, als ik het gevoel had slecht gepresteerd te hebben, dacht ik: maar ik kán geen totale idioot zijn. Een greintje intelligentie moet ik toch hebben geërfd. Voor mijn vader was dat waarschijnlijk anders. Die rebelleerde tegen de psychoanalyse door te zeggen dat het leven er te kort voor was. Hij zei dat zijn schilderijen er niet door werden beïnvloed.


Jane: 'Wat ik wel grappig vind, is dat Lucian zijn modellen vaak liggend op een bank portretteerde. Ik denk niet dat hij bewust aan zijn grootvader dacht. Toch blijft het typisch dat zowel Sigmund als Lucian mensen analyseerden die in hun werkkamer op een bank lagen. Sigmund lette op hun lichaamstaal en wat ze wel en niet vertelden, Lucian analyseerde hun bewegingloze lichaam, hun vlees of hun sterfelijkheid.'


Jane voelt wel de druk om te presteren: 'Daarom werk ik zo hard, maar dat zie ik als iets goeds. Brancusi, de beeldhouwer, zei toen Rodin hem vroeg bij hem in zijn atelier te komen werken: 'Kleine scheuten gedijen niet in de schaduw van grote bomen.' Maar Lucian heeft het tegendeel bewezen en dat motiveert mij ook.'


David begon rond zijn 40ste serieus met schilderen. Een behoorlijk pijnlijke ervaring, noemt hij dat. Niet alleen vond hij het vermoeiend om zo intens geconcentreerd naar iets te kijken, hij vond het ook pijnlijk omdat hij zijn vaders gedrag nabootste. 'Ik had zijn bestaan verdrongen en ineens zat hij in mijn hoofd.'


In Lucian Freuds laatste jaren heeft David een paar portretten van zijn vader kunnen maken, maar pas na diens dood in 2011 was hij in staat te exposeren. 'Lucians roem en invloed verlamden me, in tegenstelling tot die van Sigmund, die natuurlijk minder nabij en beladen voor me was.'


Als autodidact begint hij langzaam een naam op te bouwen. Volgend jaar heeft hij zijn derde solotentoonstelling. Die gaat Violet heten, naar zijn dochter die hij al een paar jaar niet meer ziet. Het verband tussen David en Lucian, beiden afwezige vaders, is gemakkelijk gelegd. Ook Lucians vader Ernst, een groot architect, bemoeide zich weinig met zijn kinderen .


David: 'Misschien is het wat kort door de bocht, maar ik vind het ook wel griezelig. Niet alleen herschep je jezelf lichamelijk door een kind te krijgen, je herhaalt ook de omstandigheden die je met je ouders had in de relatie met je kind. Dat gebeurt onbewust, het is een soort gedrags-dna.'


Humor is een manier van het superego om zichzelf boven het lijden te plaatsen, zo verklaarde Sigmund Freud de 'humoristische houding' al in zijn artikel De humor, in 1927.


Over Freuds eigen droge humor bestaan allerlei anekdotes. Een veel geciteerd voorbeeld is zijn reactie op Adolf Hitlers boekverbrandingen: 'In de middeleeuwen zou ik zelf worden verbrand', zei Freud. 'Nu nemen ze genoegen met het verbranden van mijn boeken. Dat is de vooruitgang die we hebben gemaakt.'


Ook in A Dangerous Method maakt Freud veel droge grappen. Acteur Viggo Mortensen zei daarover in een interview: 'Hij kon iets heel geestigs zeggen zonder erbij te lachen. Het was droge, welgemanierde humor. Als je zijn grap begreep, schiep dat meteen een band.'


Volgens David kon Lucian Freud ook wel grappig zijn, maar dan bijtender. 'En Clement natuurlijk, op de BBC-radio. Daar luisterde ik graag naar.' Jarenlang was Clement vast panellid van het komische programma Just a Minute. Net als Sigmund stond hij bekend als een deadpan humorist. 'Vroeger vroeg ik vrouwen nog wel eens om mee naar boven te gaan om seks te hebben', zei hij bijvoorbeeld, met monotone stem, 'maar nu is het het een of het ander geworden.'


'Ja? Vond je hem grappig dan?', vraagt Jane. 'Ik denk niet dat Clement echt probeerde om grappig te zijn', zegt David. 'Eigenlijk denk ik dat hij zich ellendig voelde. Dat kan op anderen grappig overkomen. Jaren geleden vroeg hij me: 'David, hoe voel je je genetisch?' 'Nou', zei ik, 'ik voel me prima.' 'Nee, genetisch!', zei hij weer. Ik had geen idee waarover hij het had. Nu denk ik dat hij gewoon vaak worstelde met zijn gedachten. Dat herken ik wel, dat doe ik ook. Als Freud heb je geen excuus om je onnozel te gedragen. Misschien voel ik me net iets verantwoordelijker voor het welzijn in de wereld dan een gemiddelde mens. Ik kan bijvoorbeeld heel lang nadenken over ingewikkelde zaken, over deeltjesfysica of de relativiteitstheorie. Als kind deed ik dat al. Dan kon ik uren bezig zijn met het uitdenken van allerlei theorieën. Daar voegde ik steeds weer nieuwe elementen aan toe. Totdat ik er zelf helemaal gek van werd.'


De Freud in de film


Heel veel tv-films en middelmatig biografisch drama, plus een gigantisch aantal kleine al dan niet lollig bedoelde bijrollen - zelden is in de film geprobeerd een echt A-drama van Freuds leven te maken. Toch heeft de filmgeschiedenis drie aardige Freuds opgeleverd.


Mahler auf der Couch (2010, Percy en Felix Adlon)Componist Mahler gaat in therapie; Freud is een relatief geestig, parmantig kereltje omdat acteur Karl Markovics hem niet te veel 'werelderfgoed' wilde maken.


The Seven-Per-Cent-Solution(1976, Herbert Ross) Klassieke ongewone Sherlock Holmes-film, waarin Holmes zijn cocaïneverslaving door Freud laat behandelen. De baardmans wordt door Alan Arkin gespeeld als fijne wijsneus met dik accent - je hangt aan zijn lippen.


Freud (1962, John Huston)


Net in Britse uitgave op dvd verschenen, deze fascinerende poging van meester Huston om de getroubleerdheden van de geest op het doek te verbeelden. Met een scenario mede van Jean-Paul Sartre; en Montgomery Clift, in het echt inmiddels stevig aan de drank, als licht getourmenteerde onderzoeker die bij zijn baanbrekende ideeën veel weerstand ondervindt.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden