Het zijn nog geen gouden tijden, maar de onderzoeksjournalistiek leeft

Het journalistieke tekort knaagt altijd, maar de politieke onderzoeksjournalistiek heeft magerder tijden gekend. Nu investeert Nieuwsuur er weer in.

Eric Smit van Follow the Money. Beeld anp

Verkiezingen voorbij, een ingewikkelde formatie gaande, in de Noenzaal van de Eerste Kamer spreekt een journalist vakgenoten toe. Hij zegt: 'Kijk dezer dagen naar onszelf, hoe we daar staan, voor de deuren van de Eerste Kamer, vaak nietszeggende quotetjes te halen bij de spelers van de informatie. Noodzakelijke verslaggeverij, natuurlijk. Maar stel dat er de helft minder stonden, hoeveel van die journalisten hadden onderwijl iets kunnen uitzoeken?'

Wat hij maar zeggen wilde: 'Investeren in onderzoeksjournalistiek, óók op de parlementaire redacties, is meer dan ooit nodig.'

Die journalist was Joost Oranje, tegenwoordig hoofdredacteur van Nieuwsuur. Hij had het afgelopen week gezegd kunnen hebben, maar het citaat is alweer zeven jaar oud. Toen, in 2010, had Oranje, destijds redacteur bij NRC Handelsblad, de Anne Vondelingprijs gewonnen voor zijn onthullingen over de Nederlandse deelname aan de Amerikaanse oorlog tegen Irak.

Afgelopen dinsdagavond sprak Oranje weer op het Binnenhof. Nu in een zaaltje van perscentrum Nieuwspoort, waar de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ) bijeen was voor een existentiële vraag: hoe kan het dat Nieuwsuur-redacteur Bas Haan, de nijvere spitter in de 'bonnetjesaffaire' rond Fred Teeven, 'niet eens een Kamerpas had'? Oftewel: 'Moeten politieke redacties niet veel meer samenwerken met onderzoeksjournalisten van hetzelfde medium?'

Het lijkt een pijnlijke vraag voor het Haagse journaille, dat het Binnenhof bewoont dankzij een geldig pasje, dat kan worden afgenomen wanneer de journalist zich niet aan de gedragscodes houdt. Parlementair verslaggevers staan te dicht op hun onderwerp, in de 'Haagse kaasstolp' zijn ze té vergroeid met hun bronnen om werkelijk kritisch te berichten, hoor je vaak. Onder druk van concurrentie brengen ze steeds vaker non-nieuwtjes. Kluitjesvoetbal, tijd om ergens dieper in te duiken ontbreekt.

'Toen ik, jaren geleden, bij de NOS werkte, moest elke scheet van Wilders gebracht worden', illustreerde Elske Koopman, nu hoofdredacteur van het tijdschrift Politiek & zo, de zelf opgelegde druk tot publiceren. Een ministerieel woordvoerder zei: het is tegenwoordig veel gemakkelijker een 'nieuwtje' in de media te krijgen dan vroeger. Toen had je alleen het ANP dat je moest zien te overtuigen, nu kun je ook naar Nu.nl of hoef je er alleen maar mee te dreigen.

Toen Joost Oranje zijn onthullingen in 2004 bracht - juristen van Buitenlandse Zaken noemden Nederlandse deelname illegaal, premier Balkenende zette door - reageerden politiek en pers eensgezind: schouderophalend. Oranje: 'De pers deed te weinig en te laat eigen onderzoek en speelde soms mee op het toneel. Aan de ene kant was er 'actiejournalistiek', door non-primeurs op te blazen. Aan de andere kant 'debunkjournalistiek': zonder naar de feiten te kijken een zaak ten grave willen dragen.'

En toch: over de dagelijkse gang van zaken rond de (in)formatie willen we alles weten. De journalistiek kan niet zonder vaste Binnenhofbewoners die de buren in de gaten houden, liefst glurend tussen de vitrage. Joost Oranjes Nieuwsuur bezorgt ook dat nieuws, live geduid vanuit een doorgaans verlaten wandelgang. Toch had hij dinsdag ook ander nieuws: Nieuwsuur investeert nu in politieke onthullingsjournalistiek. Twee onderzoeksredacteuren komen de Haagse ploeg versterken. Mét Kamerpasje. Een van hen, Milena Holdert: 'Iedereen hier is nu bezig met de formatie, maar waarom duiken we intussen niet eens in het landbouwbeleid van de afgelopen vier jaar?'

Alsof ze zeven jaar eerder bij de prijsuitreiking van haar baas zat.

Het journalistieke tekort knaagt eeuwig, maar onderzoeksjournalistiek heeft magerder tijden gekend. Dankzij Donald Trump herleven in de VS de dagen van Watergate en Deep Throat; redacties - vooral The New York Times en The Washington Post - investeren volop in politieke verslaggeving. In Nederland was de bonnetjesaffaire van Nieuwsuur een hoogtepunt van tegels lichten (de H.J.A. Hofland-term voor het journalistieke graafwerk mag ook weer uit de kast). De recente onthullingen van Eric Smit en Kim van Keeken op internetplatform Follow the Money waren de nagels aan de doodskist van VVD-voorzitter Henry Keizer. RTL Nieuws heeft een actieve rol in het aanspannen van WOB-procedures om ambtelijke stukken boven water te krijgen, al of niet met grondig weggelakte passages. Op Radio 1 doet Argos mooi werk.

Deep Throat hoeft zich met zijn bruine enveloppen niet meer te hullen in regenjas en gleufhoed in duistere parkeergarages, maar kan zijn geheime informatie - desgewenst anoniem - eenvoudig lekken op Publeaks.nl. Even nagezocht: wekelijks komen er voor de Volkskrant zo'n tien tips binnen. Soms van notoire complotfetisjisten, maar andere tips leidden tot onthullingen over de pensioenafdracht van Henk Krol, over scholieren die geen eindexamen mochten doen om het slagingspercentage van hun school hoog te houden en over de gemeente Amsterdam die godsdienstles voor moslimkinderen betaalt. Nog geen Watergate, wel een begin.

'Elke regering wordt geleid door leugenaars en niets van wat zij zeggen moet worden geloofd', schreef onderzoeksjournalist I. F. Stone. Hij overleed in 1989, maar mooi dat zijn heilige geest nu is uitgestort - voor wie geloven wil.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden