Het zijn net mensen

Op het festival Cinekid zijn meer dan twintig Nederlandse jeugddocumentaires te zien. Het niveau in Nederland is opvallend hoog. Is dat nou moeilijk, een documentaire voor en met kinderen maken?

'Als ze geen zin meer hebben, wordt er niet meer gefilmd. Daar kunnen kinderen heel resoluut in zijn.' Een documentaire maken over kinderen heeft zo zijn beperkingen, vertelt Astrid Bussink. 'De aandachtsspanne is korter, dus het moet in een kort tijdsbestek gebeuren. Daarna is het vaak gedaan met het enthousiasme. Ik vind dat ook wel prettig werken.'


Bussink won twee weken geleden met haar film Achter de toren het Gouden Kalf voor de beste korte documentaire op het Nederlands Film Festival. Dat was bijzonder: voor het eerst won een jeugddocumentaire een Gouden Kalf - zonder dat dat trouwens expliciet benoemd werd. Een bewijs dat het genre volwassen is geworden. Al jaren zit de Nederlandse jeugddocumentaire flink in de lift, maar de laatste tijd begint het op te vallen.


Op Cinekid, het film- en televisiefestival voor de jeugd dat gisteren van start is gegaan, zijn meer dan twintig Nederlandse jeugddocumentaires te zien, waarvan veertien premières. De meeste aandacht gaat doorgaans uit naar de speelfilms die op het festival draaien, maar de documentaires nemen een steeds belangrijker plek in. Drie ervan zijn dit jaar door een vakjury genomineerd voor de Kinderkastprijs, waaronder - alweer - Astrid Bussinks Achter de toren. Ook Bussinks nieuwste film Wolkoorts is op Cinekid te zien.


Eerder maakte Bussink documentaires voor volwassenen, zoals Mijn Enschede, een film over de vuurwerkramp. In Achter de toren portretteert ze een vriendengroepje uit het Zeeuwse Westkapelle. Twee van de jongens gaan na de zomervakantie naar de middelbare school, de rest is jonger, en voor het eerst gaat dat leeftijdsverschil tellen. 'Eigenwijze jongens' zijn het, volgens Bussink. 'Ze vonden het best wel een gedoe, zo'n cameraploeg achter zich aan, en ze wensten niet altijd geregisseerd te worden. Maar dat maakte ze ook zo geweldig.' Dat kinderen minder gewillig zijn dan volwassenen, zorgt voor een andere dynamiek. 'De reactie op de filmploeg speelt bij kinderen een grote rol - ze moeten je een beetje leuk vinden.'


'Het moet allemaal sneller en iets meer spelenderwijs', zegt ook Anneke de Lind van Wijngaarden, maakster van onder meer Hoe Nikita een paard kreeg. Die film uit 2007, dit jaar opnieuw op Cinekid vertoond, is een echte klassieker in het genre: niemand die niet onder de indruk raakt van de ontwapenende, plat Amsterdams pratende Nikita met haar heftige verhaal.


Het belangrijkste verschil tussen documentaires voor kinderen en voor volwassenen, zegt De Lind van Wijngaarden, is natuurlijk de lengte. 'Jeugddocumentaires zijn meestal niet langer dan een kwartiertje. Dat brengt een andere manier van vertellen met zich mee. Je hebt vaak maar één onderwerp, een klein verhaal, dat meestal wel voor iets groters staat.'


Volgens Frans Bromet, van wie de korte documentaires Paulina en Een eigen kamer worden vertoond op Cinekid, zijn er verder niet veel verschillen tussen jeugdfilms en films voor volwassenen. 'Ik probeer wel rekening te houden met de belevingswereld van kinderen, dat zit steeds in mijn achterhoofd', zegt hij. 'Ik vind dat de film echt om het kind moet draaien. Daarom praat ik nooit te veel met de ouders. Wat ook anders is: de camera staat op ooghoogte van de kinderen. Normaal heb ik de camera altijd op mijn schouder, maar als ik kinderen ga filmen, kan dat niet.'


Wie een aantal jeugddocumentaires achter elkaar bekijkt, is geneigd te denken dat de makers het makkelijk hebben. De kinderen die geportretteerd worden zijn vaak aandoenlijk spontaan en eerlijk. Maar daar gaat een zorgvuldig proces van casting aan vooraf; het is echt niet zo dat elk willekeurig kind een goudmijn is voor de camera, zeggen de filmmakers. Bromet: 'Het is net als met volwassenen. De een laat zich makkelijker filmen dan de ander. Heel veel mensen willen trouwens helemaal niet op beeld, dat geldt voor kinderen net zo goed.'


Leeftijd speelt een belangrijke rol, zegt Anneke de Lind van Wijngaarden. 'Voordat kinderen in de puberteit komen, zijn ze vaak heel praterig. Daarna worden ze zelfbewuster, maar het verschilt per kind.' Ook Bussink gaat niet mee in het clichébeeld van kinderen als spontane kletsers. 'Ze kunnen heel openhartig en recht voor zijn raap zijn, maar ook manipuleren als de beste. Soms zijn ze heel goed in het niet vertellen van hoe iets echt zit. Het zijn net mensen.'


Wat opvalt aan de films op Cinekid: veel jeugddocumentaires vertellen niet alleen een sterk verhaal, maar zijn ook prachtig vormgegeven. Dat Nederlandse jeugddocumentaires steeds vaker op buitenlandse filmfestivals worden uitgenodigd en in de prijzen vallen, is geen toeval. De productie is hoog en het niveau ook.


Een belangrijke motor achter die productie is de Kids & Docs Workshop, ontstaan uit een samenwerking tussen Cinekid, het documentairefestival IDFA en het Mediafonds. Ieder jaar kunnen filmmakers zich met een idee inschrijven voor de workshop, waarna de beste plannen worden geselecteerd en begeleid. Volgens Meike Statema, vanuit IDFA betrokken bij Kids & Docs, ligt de lat steeds hoger. 'Het niveau van de Nederlandse films is echt onvergelijkbaar met wat in het buitenland wordt gemaakt', zegt ze. 'Dat zie ik elk jaar weer wanneer ik internationale jeugddocumentaires voor het IDFA-programma selecteer.'


In Nederland worden de films gemaakt vanuit de belevingswereld van de kinderen, in het buitenland gebeurt dat nog weinig. Bovendien, zegt Statema, is het een typisch Nederlandse traditie om kinderen als publiek serieus te nemen. 'Je ziet dat bijvoorbeeld ook bij het Jeugdjournaal. Wij denken niet gauw dat iets te zwaar of te moeilijk is voor kinderen. Daarnaast is er hier veel aandacht voor vorm en stijl: er worden zo veel jeugddocumentaires gemaakt, er is zo'n rijke traditie, dat het voor makers makkelijker is om daarop voort te bouwen en te gaan experimenteren met de filmtaal.'


Die experimenteerdrift heeft ook met het korte en snelle te maken, zegt Anneke de Lind van Wijngaarden. 'Ik werk nu aan een documentaire voor volwassenen, dat is ook leuk, maar het is wel een héél lang traject. Bij een jeugddocumentaire werk je losser en kun je meer uitproberen. Bepaalde vormkeuzen, zoals animaties, worden al snel kinderachtig gevonden in een film voor volwassenen. In een jeugdfilm mag dat wel.'


Credit: Cinekid, het mediafestival voor de jeugd, is woensdag begonnen in Amsterdam en duurt nog t/m 25/10. Behalve in Amsterdam vindt het festival op dertige andere locaties plaats. Cinekid.nl


Extra: Louis van het Reuzenrad: documentaire en fotoserie

Eigenlijk was ze een film over Louis aan het draaien: de korte documentaire Louis van het Reuzenrad, die zaterdag op Cinekid in première gaat.


De film laat zien hoe Louis met zijn ouders, grootouders en broertje Jantje het land doorreist, van kermis naar kermis. Overal bouwen ze hun reuzenrad op. Leren doen de jongens samen met andere kermiskinderen op de Rijdende School, maar wanneer Louis naar de middelbare school moet, kan dat niet meer. Dan zal hij doordeweeks in een tehuis gaan wonen.


Fallaux raakte geïnteresseerd in het nomadische bestaan van kermisgezinnen toen ze een fotoreportage maakte over de Rijdende School. Louis kwam in beeld toen ze op zoek ging naar een geschikte hoofdpersoon voor haar eerste film. 'Zijn familie was heel open en liet me meteen toe. Dat ze een reuzenrad hebben, sprak me natuurlijk ook aan - het is een iconisch ding en visueel heel interessant.'


Louis van het Reuzenrad is een ontroerend portret van een jongen op een keerpunt in zijn leven. Fallaux volgde hem in de laatste zomer na de basisschool en legde vast hoe hij afscheid moet nemen van zijn ouders en broertje. Voortaan zal hij niet meer elke dag tussen de caravans of op de kermis rondhangen, maar huiswerk maken in een rijtjeshuis.


De band tussen Louis en Jantje zorgt voor de mooiste scènes in de film. De broers zijn flink aan elkaar gehecht. 'Ze zijn voortdurend aan het vechten, maar dat is een soort liefdesgevecht', zegt Fallaux. 'Bij het afscheid zie je dat ze tegelijkertijd met elkaar vechten en elkaar omhelzen.'


Haar debuut als regisseur is Fallaux goed bevallen. 'Film maken heeft natuurlijk raakvlakken met fotografie, maar het is toch totaal anders. Je kunt een verhaal vertellen.'


Nu de film af is, is Fallaux van plan Louis te blijven volgen - met haar fotocamera. 'Ik vind het zo'n leuke familie dat ik ze elk jaar wil gaan portretteren. Ik ben heel benieuwd hoe het verder met die jongens gaat.'


Extra: Superkrachten en superhelden

Cinekid brengt elk jaar in de herfstvakantie een overzicht van de beste nieuwe jeugdfilms en televisieprogramma's. Daarnaast is er aandacht voor games en zijn er workshops en installaties. De beste internationale en nationale jeugdfilms worden door een jury bekroond met de Cinekid Leeuw. In de Nederlandse competitie zijn er dit jaar geen premières: eerder uitgebrachte films als Spijt! en De groeten van Mike! dingen mee. In het filmprogramma valt het grote aantal producties op dat gaat over superkrachten en superhelden, maar ook over pesten en eenzaamheid. Realisme en fantasy gaan in veel van de films hand in hand.


Extra: Cinekid speelfilmtips

Antboy (Ask Hasselbach, 8+)

De onopvallende, kleine Pelle ontwikkelt na de beet van een mier superkrachten. Plotseling kan hij heel goed klimmen, ruiken en vechten. Hij wordt Antboy, de lokale held die iedereen redt. Eindelijk ziet het mooiste meisje van de klas hem staan. De grootste superkracht is vriendschap, leert deze leuke Deense mix van avonturenfilm en komedie.


Eskil & Trinidad (Stephan Apelgren, 8+)

Steeds weer moet Eskil nieuwe vrienden maken. Zijn vader reist voor zijn werk door heel Zweden, zijn moeder is plotseling vertrokken. De openingsfilm van Cinekid staat in een lange traditie van Scandinavische jeugdfilms over eenzame kinderen uit gebroken gezinnen. Dit keer is ook een vleugje magischrealisme toegevoegd. Of zou het echt mogelijk zijn met een zelfgebouwd zeiljacht in winters Zweden uit te varen?


Mijn mama is in Amerika en ze heeft Buffalo Bill ontmoet (Marc Boréal en Thibaut Chatel, 5+)

Ontroerende Franse animatiefilm, geschikt voor zowel jonge als iets oudere kinderen. De 6-jarige Jean gaat voor het eerst naar school. Het valt een beetje tegen: de juf is ouderwets en zijn klasgenoten doen stoer. Thuis is Jean aangewezen op de oppas, want zijn moeder is er niet en zijn vader werkt lange dagen. Gelukkig heeft een buurmeisje nieuws over zijn moeder.


Your Beauty Is Worth Nothing (Hüseyin Tabak, 12 +)

Van oudsher vertoont Cinekid ook films voor kinderen vanaf 12 jaar die eigenlijk voor een volwassen publiek gemaakt zijn. In die categorie valt ook dit drama van het jonge, Oostenrijkse talent Hüseyin Tabak. De Koerdische Veysel woont nog maar een paar maanden in Wenen en bakt er niks van op school. Thuis zijn er grote problemen; het spant erom of het gezin wel in Oostenrijk mag blijven.


De superheld (Christian Lo, 7+)

De 11-jarige Modulf maakt zichzelf wijs dat hij een superheld is. Als hij zich niet steeds zou laten pesten, zouden de pestkoppen toch zeker andere slachtoffers zoeken? Precies, zo redt hij zijn hele klas. De superheld - een van de vele films over pesten in het Cinekidprogramma van dit jaar - is een degelijk drama met een mooie, gelaagde boodschap.


Extra: Cinekid documentairetips

Wolkoorts (Astrid Bussink, 6+).

De nieuwe film van Gouden Kalfwinnares Bussink gaat over het wolcorso in het dorpje Lievelde, waar de jongens tegen de meiden strijden om de hoofdprijs. 'Het is het grootste wolcorso van de wereld', legt een van hen uit. 'En het enige.'


Vannacht worden we vrouwen (Josefien Hendriks, 8+).

Fraaie, intieme documentaire over twee jonge tienermeisjes die alles met elkaar bespreken. Deels gemaakt met stop-motionanimatie.


Hoe Nikita een paard kreeg (Anneke de Lind van Wijngaarden, 8+)

Deze documentaire is al wat ouder, maar nog altijd een hoogtepunt in het genre. De Amsterdamse Nikita praat honderduit. Ze lijkt vrolijk, maar heeft heel wat meegemaakt.


Eigen kamer (Frans Bromet, 6+).

Orhan is dolblij dat hij een eigen kamer krijgt. Het duurt alleen zo lang voordat-ie af is. 'Eerst sparen, sparen, sparen, daarna komt alles goed.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden