Het zijn maar domme machines

We leven niet met media, maar ín media. Daar is volgens communicatiewetenschapper Mark Deuze geen ontkomen aan. Geen nood, je kunt er ook ontspannen mee omgaan.

'In geval van brand' staat op de foto van iets wat een poster lijkt, 'verlaat het gebouw voordat je erover tweet.' Het is een internetmeme - een verschijnsel dat gebruikers online aan elkaar doorgeven. Maar het is er een die de tijdgeest goed weergeeft, als je die van de sombere kant bekijkt. We lijken vergroeid met onze mobieltjes en computers. We zijn voortdurend online, verslaafd aan het net, twitteren elke scheet en facebooken ons een slag in de rondte. Het is het eerste wat 'generatie Y' doet als ze wakker wordt: naar de smartphone op het nachtkastje grijpen om de nieuwe berichten, e-mails, statusupdates en tweets te bekijken. 82 procent van de jongeren tot 30 jaar vertoont dit gedrag, bleek twee weken terug uit een onderzoek van de Amerikaanse netwerkspecialist Cisco. Verslaafd, om zo te zeggen. Zoals verstokte rokers er eerst één opsteken voor ze aan een nieuwe dag beginnen.

We lijken meer te communiceren dan ooit tevoren. Maar zéggen we ook iets, tegen elkaar, over onszelf? De Amerikaanse computerpionier Jaron Lanier vond van niet, zo klaagde hij vorig jaar in zijn manifest You're Not A Gadget. Met lede ogen ziet Lanier aan hoe Facebook het individu platwalst. Het reduceert een leven tot een formulier waarop iedereen dezelfde vragen over zichzelf beantwoordt. Niemand die meer de moeite neemt om een persoonlijke blog te schrijven. We gieten geestige kreten en beelden in de krappe mallen van Twitter, Tumblr en Pinterest. En vaak zijn dat ook alleen maar de teksten en foto's van anderen.

De aanvechting is inderdaad groot, schrijft mediawetenschapper Mark Deuze in zijn jongste boek Media Life, om de moderne mediaconsument te zien als een zombie. Een die kwijlend over zijn iPad hangt, hersendood voor zijn televisie zit, doof voor zijn omgeving rondloopt terwijl er muziek tettert uit de koptelefoon van zijn mp3-speler. 'Zombies zijn ook doelloos', stelt Deuze, 'en ze leven hartstochtelijk hun lusten uit. Ze blijven doorgaan, ook al hak je hun armen of benen af. Ze maken alleen maar dingen stuk, ze creëren niets.' Net als de internetter, de tv-kijker en mp3-luisteraar. Niet helemaal dood, maar ook niet helemaal levend.

Ook de studenten aan wie Deuze al zeven jaar lesgeeft aan de Indiana University in Bloomington (VS) klagen dat de media hen reduceren tot zombies. Dat voortdurend maar bijhouden van je profiel op Google+ - gebruikt door behoorlijk wat mensen die Facebook te opdringerig vinden - vreet tijd. Alles tweeten wat je overkomt, is reuze vermoeiend en frustrerend. Hun collectie van grappige kattenfoto's op Flickr hebben ze ook al een tijdje niet bijgehouden, terwijl het laatste nieuws met honderden headlines tegelijk uit hun RSS-lezer rolt, 24 uur per dag, zeven dagen in de week, het hele jaar door.

'Van studenten hoor ik dat ze van Facebook in de stress schieten. Ze vinden het maar vermoeiend om de macht te hebben over hun eigen verhaal. Maar dat hoeft helemaal niet. Tijdens colleges zet ik van tien studenten het Facebook-profiel naast elkaar. Dan zien ze opeens dat die ondanks al dat zwoegen bijna identiek zijn, terwijl we hen stuk voor stuk kennen als individuen. Dat is dan ook mijn boodschap. Net zoals zombies niet indivi- dueel uniek zijn, zijn wij dat ook niet. Dus je hoeft ook niet een perfect verhaal te houden. Je profiel op Facebook is maar een van je verhalen.'

Wat je over jezelf vertelt op Facebook, in dagelijkse tweets of met de playlist van je iPod (Géén Britney! Wel Beck!) hoeft helemaal niet volmaakt te zijn.

'Nee. Als je eenmaal beseft dat je niet zo bijzonder bent, kun je er veel ontspannener mee omgaan. Lanier maakt een scherpe tegenstelling tussen machine en mens, maar zo zwart-wit ligt het niet. Zijn gedachte past in een traditie die we al kennen sinds de Verlichting, toen een onderscheid werd gemaakt tussen de machine en de mens. Machines werden beschouwd als koud en zielloos, de mens als uniek, warmbloedig, met een ziel. Maar machines hebben wel degelijk een ziel Ze dwingen ons ons aan te passen en wij veranderen door ons gebruik van de machines.

'De software die onze media draaiende houdt, is gebouwd door honderden ontwikkelaars en programmeurs met een specifiek idee van hun gebruikers. Aan de andere kant gebruiken mensen machines, dus ook software en websites, zelden op de manier waarop ze zijn bedoeld. Je kunt ze op jouw beurt ook beïnvloeden. Bijna saboteren.

'Zoek maar eens een week op Amazon naar cd's van artiesten aan wie je een bloedhekel hebt. Na een week zal de website je voortdurend aanbiedingen voorschotelen van vergelijkbare muzikanten. De aanbevelingen van Amazon kloppen vaker niet dan wel. Je zoekt ook voor je werk, voor vrienden of familie, naar wat zij leuk vinden. De machine weet dat niet. Je kunt ermee spelen. Je staat niet machteloos.'

Je zou ook kunnen zeggen: ik stop met Facebook. Ik laat de tv uit. Ik hoef mijn afspeellijst met mp3's niet met anderen te delen.

'We leven niet mét media, we leven ín media. We kunnen niet zonder, zoals we ook niet zonder eten en ademhalen kunnen. Je kunt je mobieltje uitzetten, de stekker uit je laptop trekken en de tv op straat zetten, maar de media hebben geen delete-knop, geen uit-schakelaar. De fantasie van je afzonderen in een hutje op de hei klinkt heel romantisch, maar dat werkt niet. Dan moet je al je vriendschappen ook afzweren, samen met de rest van je sociale relaties en bijna al je herinneringen.

'Overleven zonder media, zonder communicatie, is een waanidee. Sinds de jaren vijftig wordt er geregeld wereldwijd onderzoek gedaan naar wat mensen van belang vinden. In het begin wilde iedereen brood op de plank en een dak boven het hoofd. Aan het eind van de jaren zeventig zag je een langzame verschuiving naar de wens om gezien te worden en je eigen verhaal te kunnen vertellen. Sociale erkenning wordt sindsdien als belangrijker ervaren dan eten en drinken. Communicatie stelt ons in staat ons verhaal te vertellen: ik deel, dus ik besta.

'Het is een illusie te denken dat we boven de media verheven zijn. Hierdoor lopen we de kans mis om leuke of nuttige dingen te doen. In plaats van krampachtig controle te houden over media en ons individuele verhaal, kunnen we beter leren luisteren naar elkaars verhalen.'

Het leven in de media geeft wel een beklemmend gevoel, zeker op internet. Wat onthoudt Google allemaal? Wat weet Facebook van mij?

'Dat kun je relativeren. De enige door wie je gezien wordt, is een machine. Als jij in de supermarkt een product langs de scanner houdt of online een vliegticket boekt, zijn machines de enige die dat opmerken. De meeste communicatie vindt plaats tussen machines onderling.

'Natuurlijk, als je in de verkeerde database terechtkomt, kan het zomaar gebeuren dat je niet meer de goedkoopste stoel in het vliegtuig hebt of even geen hypotheek meer krijgt. Maar we moeten af van het idee dat er een groot, centraal, allesoverheersend systeem is dat ons in de gaten houdt. Het is eerder een zootje. Je moet de macht ervan niet te groot maken.'

Vanwaar dan toch die voortdurende angst voor de macht van het internet, over de negatieve effecten?

'De media, de machines die we gebruiken om te communiceren, zijn niet goed of slecht voor ons. Uit onderzoek blijkt steeds dat we eerder en beter luisteren naar onze gelijken, zoals familieleden, vrienden en bekenden. Media spelen meestal slechts een bijrol. Alleen voor pubers is het anders. Die worstelen met hun identiteit. Zij kijken veel meer naar media voor hun voorbeelden.

'Uit experimenten met studenten die 24 uur moesten doorbrengen zonder internet of telefoon bleek dat ze depressief raakten, zich verloren en leeg voelden en bang waren iets te missen. Dat lijken de kenmerken van een verslaving. Je kunt ook stellen dat we de media blijkbaar nodig hebben om ons met elkaar verbonden te voelen.'

Je maakt je niet zo veel zorgen?

'Het is heel verleidelijk om media de schuld te geven. De tv is te gewelddadig en journalisten misbruiken hun macht. Ik heb daar niks mee. Je kunt mensen ook helpen verstandiger en plezieriger met media om te gaan. Ik wil hen ervan bewust maken dat de media ons verbinden.

'Natuurlijk moet je beseffen dat Facebook een bedrijf is dat op winst is gericht. Vanzelfsprekend moet je je realiseren dat het netwerk daarom graag wil dat je je privacy grotendeels opgeeft. Maar onze relaties houden niet op als we de hardware uitzetten. Ik wil mensen duidelijk maken hoe ze de macht, die ze wel degelijk over de media hebben, creatief en nuttig kunnen gebruiken.'

Je bent geen pessimist.

'Theo Maassen heeft dat mooi verwoord. Hij zegt: pessimisme is zo gemakzuchtig. Of je hebt gelijk of het valt mee.' Communicatiewetenschapper Mark Deuze (1969) schreef boeken over het internettijdperk, waaronder Media Life (2012).

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden