'Het zijn duivels ingewikkelde afwegingen'

Tunnels werden afgezet, het leger rukte uit met rupsvoertuigen en helikopters, scherpschutters posteerden zich bij de tunnels en afritten. In 2001 stond Job Cohen, toen nog burgemeester van Amsterdam, voor een duivels dilemma na het bericht dat terroristen in onder meer de Coentunnel autobommen zouden plaatsen. 'Ik weet nog dat we twijfelden over die melding', vertelt hij nu. 'Toen zei een van mijn medewerkers: stel je voor dat uw vrouw straks door de tunnel rijdt. Dat maakte indruk.'

Belgische premier Charles Michel tijdens een persconferentie Beeld anp
Belgische premier Charles Michel tijdens een persconferentieBeeld anp

De beslissing miste haar uitwerking niet. Twee weken na 9/11 stonden politie en justitie in Nederland op scherp. Hoe moeilijk is het om zo'n beslissing te nemen?

'Niemand is tevreden of gelukkig met deze situatie, wij ook niet', aldus de Belgische premier Charles Michel, toen hij dit weekeinde moest aankondigen dat de terreurdreiging in België maandag op het hoogste niveau zou blijven. 'We zijn ons ervan bewust dat de situatie voor iedereen moeilijk is.'

Voor weinigen is de situatie zo ingewikkeld als voor premier Michel zelf. Zijn beslissing om onder dreiging van een aanslag scholen, crèches en universiteiten te sluiten en de metro stop te zetten raakt miljoenen inwoners van de hoofdstad in hun dagelijks leven. En dan zijn er de economische belangen. Veel winkels, cafés en restaurants hielden de deuren gesloten, toeristen en dagjesmensen bleven weg.

Duivelse afwegingen

'Het zijn duivels ingewikkelde afwegingen', zegt Johan Remkes, Commissaris van de Koning in Noord-Holland en oud-minister van Binnenlandse Zaken. 'Het sluiten van scholen en de metro, dat gaat wel heel ver, dat hebben we in Nederland nog nooit meegemaakt. Dan moet je wel heel zeker van je zaak zijn.'

Volgens Marco Zannoni, directielid bij het Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement, hebben de Belgische autoriteiten het beleid goed uitgelegd. 'Om het openbare leven zodanig te ontwrichten, dat is een moeilijk besluit. Maar na zoiets heftigs als Parijs wordt dit door de Belgen geaccepteerd, zeker nu er nog een voortvluchtige is.'

Maar hoe langer een incident uitblijft, hoe groter de druk op de bestuurders, stelt Zannoni. Inwoners krijgen steeds meer last van de maatregelen, de kosten stapelen zich op. Ook zullen er kritische vragen komen. Als u concrete informatie hebt, waarom wordt dan niemand aangehouden? Of klopt de informatie misschien niet en kan het dreigingsniveau weer omlaag? 'Als er niets aan de hand lijkt, neemt de maatschappelijke tolerantie weer af', aldus Zannoni.

Het is slechts een van de dilemma's die ontstaan nadat het eerste ambtsbericht over een terroristische dreiging op het bureau van de gezagsdrager is beland. Want wat kun je wel en niet zeggen tegen het publiek? Zannoni: 'Zodra je het publiek gaat waarschuwen, zijn de terroristen op hun hoede en wordt de kans op een aanhouding kleiner. Maar door te waarschuwen kun je misschien bloedvergieten voorkomen.'

Een complicerende factor is dat je nadien nooit aan je inwoners kunt uitleggen of je de goede beslissing hebt genomen, zegt Job Cohen, van 2001 tot 2010 burgemeester van Amsterdam. De inlichtingen zijn immers bijna altijd staatsgeheim. 'Als er niks gebeurt, blijft altijd de vraag hangen of dat komt door de genomen maatregelen of door iets anders.'

Militairen in een uitgestorven winkelstraat in Brussel. Beeld anp
Militairen in een uitgestorven winkelstraat in Brussel.Beeld anp

In hun afweging zijn de bestuurders afhankelijk van de inlichtingen die ze krijgen van de verschillende diensten. 'Een lastige afweging', noemt Remkes dit. Als minister van Binnenlandse Zaken kreeg hij te maken met dreiging vanuit de Hofstadgroep. In 2005 meldde hij op een persconferentie de arrestatie van zeven verdachten die een aanslag zouden willen plegen op politici en de het kantoor van de AIVD.

De AIVD is traditioneel karig met de informatie die aan bestuurders wordt verstrekt. Zo wordt meestal niet verteld hoe de dienst aan zijn informatie is gekomen. 'Het beste is om samen met je naaste medewerkers zo veel mogelijk door te vragen bij de AIVD', aldus Cohen. Maar volgens Remkes blijft de informatievoorziening 'in bepaalde gevallen' te summier. 'Ik realiseer me dat ik me cryptisch uitlaat, maar ik kan er niet meer over zeggen.'

Nadat de bestuurder is bijgepraat door de diensten en advies heeft gekregen, staat hij er helemaal alleen voor. 'Zij moeten de risico's voor de samenleving wegen en de knoop doorhakken', aldus Zannoni. Cohen: 'Het is een zware verantwoordelijkheid. Dat voel je.'

Hoewel de melding achteraf waarschijnlijk nep bleek, staat hij veertien jaar na dato nog altijd achter zijn besluit groot in te grijpen toen terroristen dreigden autobommen te plaatsen in onder meer de Coentunnel. 'Automobilisten merkten het doordat ze een uur vertraging hadden. Maar dat woog allemaal op tegen het risico dat een bom zou ontploffen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden