'Het zandmannetje heeft de Wende tenminste overleefd'

Je kunt een land opheffen. Maar de mensen, hun spullen en gewoontes leven door. Wat is er tien jaar na de Duitse hereniging over van de DDR?...

ELKE avond bezoekt een Ossie de huiskamers in Oost- en West-Duitsland: Unser Sandmännchen. Het geanimeerde poppetje met de spitse baard komt aan in een merkwaardig voertuig, kijkt samen met de kinderen een filmpje op televisie en strooit ze ter afscheid een soort sterretjes in de ogen, zodat ze in slaap kunnen vallen.

Rond het zandmannetje hangt de ietwat weemoedige sfeer die zo typerend is voor kinderprogramma's uit het oostblok. De mooie melodie van het begeleidende liedje 'Sandmann, lieber Sandmann' kennen alle Duitse kinderen inmiddels uit hun hoofd.

Want het zandmannetje is een echte winnaar van de Wende: net als zo vele Oost-Duitse zaken dreigde hij te verdwijnen na de hereniging. Maar hij bleef dankzij kinderacties en ingrijpen van de nieuwe regionale omroepen in Oost-Duitsland niet alleen bestaan, hij veroverde zelfs het Westen.

Sterker nog, het West-Duitse zandmannetje, dat in verschillende vormen heeft bestaan, delfde het onderspit en verdween wél van de televisie. Het communisme mag de Koude Oorlog hebben verloren, het zandmannetje heeft zijn deel van de strijd gewonnen.

Het zandmannetje betekende vanaf het begin een concurrentieslag tussen oost en west, die met dezelfde ernst werd gevoerd als de ruimtewedloop. Toen de DDR-autoriteiten in 1959 ter ore kwam dat de West-Berlijnse televisie een 'goede nacht'-figuur voor kinderen ontwikkelde, moesten de Oost-Duitse televisiemakers razendsnel aan de slag. Het beroemde liedje werd in drie uur gecomponeerd. De DDR slaagde erin het eerste avontuur van het zandmannetje twee weken eerder uit te zenden.

Het kinderfiguurtje werd zo'n symbool voor de DDR, dat de eerste Oost-Duitser in het heelal, ruimtevaarder Sigmund Jähn, een pop van de zandman meenam aan boord van het Russische ruimteschip, voor op de foto.

Na het verdwijnen van de DDR staat het zandmannetje weer vooraan bij de 'ostalgie'-golf. Zandman-producten worden goed verkocht, onder andere bij de online-winkel van de eigen Sandmännchen-website. Zijn veertigste verjaardag werd vorig jaar groots gevierd met een gala en een tentoonstelling.

Het televisieprogramma is slechts een klein beetje aangepast. Verscheen de zandman voor de val van de Muur wel eens in een Trabant en reisde hij naar Karl-Marx-Stadt, nu bezoekt hij liever de planeet Gugel in een futuristisch voertuig. De huidige makers laten het mannetje ook niet meer in een Volksleger-uniform optreden of in een tank rijden, zoals vroeger wel gebeurde.

De Oost-Duitsers zijn trots. 'Nu alles uit de DDR moest verdwijnen, heeft tenminste het zandmannetje het nog overleefd', zegt een van de tentoonstellingsmakers. Toch is hij niet de enige overlevende van de DDR-televisie. In het westen bestond de indruk dat de DDR-burgers uitsluitend naar de west-televisie keken. Tien jaar na de hereniging blijkt dat het hun vooral om het nieuws zonder propaganda van de Tagesschau ging. Het eigen televisievermaak blijkt zeer populair te zijn geweest.

Op de Mitteldeutsche Rundfunk (MDR), de regionale televisie in Thüringen, Saksen en Saksen-Anhalt, beleven oude DDR-sterren een onverwachte tweede carrière, zoals de hamster-achtige presentator van Achims hitparade of DDR-Winnetou Gojko Mitic. De decors zijn bijna net zo lelijk en het tempo net zo laag als vroeger. De MDR heeft de hoogste kijkcijfers van alle Duitse regionale omroepen.

In het populaire weekblad Super-Illu kunnen de Oost-Duitsers over hun eigen sterren lezen. Net als op de televisie is er in het Ossi-blad veel plaats voor het onrecht en de bureaucratische leed dat de Oost-Duitsers beleven in hun nieuwe land.

Voor jongere DDR-veteranen zijn de vroegere televisiesterren vooral oudbakken. 'Ik vind het genant om op televisie mensen te zien wier hoogtepunt zo duidelijk voorbij is', zegt een uitgever uit Berlijn. 'Maar voor de ouderen betekent het veel. Ze hebben al zoveel andere dingen verloren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden