Het wrede toeval

Toen twee weken geleden bij Sumatra diep onder het oceaanoppervlak twee aardschollen tegen elkaar aan schuurden, een van de twee platen daarbij openscheurde, het gescheurde deel van die plaat als een losse plank tien meter opveerde en een verwoestende vloedgolf ontketende, kwam daar geen mensenhand aan te pas....

Gewend om met behulp van wetenschap en techniek alles naar onze hand te zetten, proberen we daarom zo'n ramp zo snel mogelijk terug te snijden tot de menselijke maat. Bij elke grote aardbeving, overstroming en storm gaat dat volgens een geijkt patroon: dag een is het een natuurramp, dag twee gaat het over menselijk falen en dag drie is het de schuld van de Amerikanen.

Je ziet het vaak bij aardbevingen. Eerst is er sec het nieuws van de catastrofe, maar spoedig daarna volgen de verhalen over aannemers die slechte huizen bouwen of gezagsdragers die de hulpverlening frustreren.

Ook nu, bij de ramp in Azië, ging het min of meer zo. Aanvankelijk was er de verbijstering, maar al vrij snel na de eerste schok werd de vraag opgeworpen wie verantwoordelijk was voor het ontbreken van een waarschuwingssysteem voor tsunami's in de landen rond de Indische Oceaan. En de week was nog niet halverwege of in een artikel over de ramp werd een denkbeeldig scenario beschreven waarin een Amerikaanse president een bijdrage levert aan een toekomstige klimaatramp door economie boven milieu te stellen.

Het is allemaal begrijpelijk, als poging greep te krijgen op het ongrijpbare. De natuur laat zich moeilijk in de beklaagdenbank zetten, dus pakken we vervangende zondebokken bij de kladden. De autoriteiten die niet hebben gereageerd op voorstellen voor het opzetten van een Tsunami Waarschuwingssysteem in de Indische Oceaan. Of de politici die hun vakantie niet onderbraken om zich te voegen bij het leger van hulpcoördinatoren.

In Nederland zag de horkerige minister Remkes zich geparachuteerd in de rol van nationale kop van jut. Konden we ons gevoel van machteloosheid niet alleen bestrijden met het schenken van geld maar ook met het spuwen van gal.

Zoiets lucht op, maar het is surrogaat.

We blijven worstelen met de vraag hoe we deze enorme ramp moeten 'plaatsen'. De ramp is niet te bevatten, viel vaak te horen. Maar dat is onzin, althans in geofysische zin. Het aardoppervlak bestaat uit tectonische platen die bewegen. En wat beweegt, kan botsen. Op Tweede Kerstdag schuurde de Indische plaat tegen de Aziatische, met de in de eerste alinea beschreven catastrofale gevolgen. Het verband tussen oorzaak en gevolg is hier niet moeilijker te doorgronden dan dat een plus een twee is.

De onbevattelijkheid van de ramp zit hem in iets anders, en dat is niet alleen een kwestie van niet kunnen, maar ook van niet willen weten. Op een plek diep in de zeebodem sloeg de natuur toe, maar dat had ook niet kunnen gebeuren, of op een andere plek met minder kracht, met minder doden en schade. We kunnen het niet voorspellen en niet tegenhouden.

Tokio ligt op een plek waar drie tectonische platen elkaar ontmoeten. In 1923 vielen bij een zware beving tweehonderdduizend doden. Het is er nu meer dan tachtig jaar betrekkelijk rustig geweest, maar aangenomen wordt dat hoe langer de tussenpozen, hoe meer druk zich opbouwt, hoe harder de volgende klap. Tokio is een stad die wacht op haar einde, heeft een rampenspecialist in Londen gezegd. Overdreven? Misschien, maar misschien ook niet.

Behalve het gevaar vanuit het binnenste van de aarde, is er de dreiging van buiten de aarde. Een inslag van een asteroïde kan het einde betekenen van de menselijke soort. En een grote kans dat we het niet zien aankomen. In de New Yorker schreef Timothy Ferris dat zich elke week waarschijnlijk twee tot drie bijna-botsingen voordoen, waar we bovendien helemaal niks van merken.

We zijn overgeleverd aan het absolute toeval. De natuur is in laatste instantie onvoorspelbaar en onbeheersbaar, ze staat onverschillig tegenover ons lot en werpt ons van tijd tot tijd wreed terug op onze toevallige existentie als ding onder de dingen, zoals Camus het noemde.

Maar dat besef is moeilijk te aanvaarden. Dus zoeken we van oudsher houvast in de metafysica, bij een God die zin geeft aan het zinloze. Of, sinds de moderne tijd, bij de wetenschap, waardoor we steeds meer weten en kunnen. Zij heeft ons echter ook bijgebracht wat we allemaal niet weten en kunnen. De ramp in Azië wreef ons dat laatste pijnlijk hard in.

Wat daarvan op termijn de mentale gevolgen zullen zijn, valt nog niet te zeggen. De Thaise stranden vulden zich echter weer snel met toeristen, daartoe aangespoord door de lokale autoriteiten. Een macaber tafereel, maar het zei tegelijk iets over de menselijke overlevingsdrang. Als het moet met de kop in het zand.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden