Het wordt hoog tijd voor een liberale minister van Onderwijs

Sinds de jaren zeventig is het motto van het onderwijsbeleid 'Hoe breder, hoe beter'. Aan een onderbouwing van deze aanpak heeft het altijd ontbroken, aldus Hans Wansink....

DE SALARISSEN stijgen snel en het aantal vacatures neemt elk jaar fors toe. Het beroep van leraar is niet alleen achtenswaardig en van groot maatschappelijk belang, het is ook een goede investering voor iedereen die zich geen zorgen wil maken over zijn bestaanszekerheid.

Onderwijs is weer helemaal terug in de politieke arena. Hoger loon voor beginnende docenten, geld voor meer computers, voor beperking van de 'volledige betrekking' tot 26 lesuren of voor kleinere klassen is opeens geen probleem meer. De partijen overbieden elkaar in de verkiezingscampagne met extra miljoenen die de scholen ingepompt moeten worden.

Toch lopen de studenten de lerarenopleidingen voorbij. Het beroep heeft geen prestige, laat staan sex-appeal. Directeur Stafleu van de Hogeschool Utrecht signaleerde dat studenten van het leraarsberoep afzien omdat ze zich niet geroepen voelen 'in de voetsporen van hun eigen leraren te treden'.

Het schoolklimaat van de jaren zeventig drukt te zwaar op de generatie die tijdens het bewind van Van Kemenade zelf in de wieg lag. De twintigers die het onderwijs met het jaar harder nodig zal hebben, laten het afweten.

De PvdA-bewindslieden Ritzen en Netelenbos onderkenden het probleem, maar handelden er niet consequent naar. Het onderwijsbeleid onder Paars is tweeslachtig geweest. Enerzijds werd van de scholen verwacht dat ze eindelijk eens hun eigen boontjes zouden doppen, anderzijds nam Zoetermeer voortdurend initiatieven en werd het hele voortgezet onderwijs op de helling gezet.

Zoals Eveline Brandt schreef in De Groene (18 maart): 'Tineke Netelenbos vertelt trots hoe zij er persoonlijk voor zorgt dat de scholen zelfstandig worden. Ondertussen gaat de staatssecretaris zelf het liefst op de rand van het bed van de leerlingetjes zitten om ze tijdig onder te stoppen.'

Motto van het onderwijsbeleid is als sinds de Contourennota van PvdA-minister Van Kemenade uit 1975: 'hoe breder, hoe beter'. Het is een erfenis uit de tijd van de middenschool: uitstel van studie- en beroepskeuze in plaats van selectie, brede vorming in plaats van beroepskwalificatie, brede scholengemeenschappen in plaats van zelfstandige gymnasia of mavo's, moeilijk lerende kinderen in het reguliere onderwijs opvangen in plaats van apart speciaal onderwijs.

Het probleem is dat dit 'hoe breder, hoe beter'-beleid steeds minder overtuigt. Ouders en leerlingen begrijpen niet waarom drie jaar basisvorming met vijftien vakken een noodzakelijke verbetering is.

Wat de meerwaarde van grote scholengemeenschappen voor de leerlingen is, is nooit aangetoond. Dat zwakkere leerlingen er beter van worden als ze, in plaats van vakonderwijs en leren-in-de-beroepspraktijk, meer theoretische vakken opgedrongen krijgen, is evenmin ooit bewezen.

De docenten raken steeds meer geprikkeld. Aan de basisvorming wordt met tegenzin meegedaan. Wanneer volgend jaar de voortgang van dit project wordt geëvalueerd, zal ongetwijfeld blijken dat tussen intentie en realiteit een grote kloof gaapt. De 'montessorificatie' van de bovenbouw, het 'studiehuis', levert grote praktische problemen op met roosters en gebrek aan studieruimtes.

Deze papieren onderwijshervormingen-van-bovenaf zijn in gang gezet door een kleine sekte van onderwijsbeleidsmakers, veelal middenschoolveteranen. Aan overtuigende empirische onderbouwing van de toegevoegde waarde van de 'hoe breder, hoe beter'-aanpak heeft het altijd schromelijk ontbroken. De scholen en docenten moeten tegen wil en dank verbouwingen en veranderingen doorvoeren, waarin slechts een steeds kleiner wordend groepje van beleidsmakers nog gelooft.

Met autonomie heeft dit alles weinig te maken. Daadwerkelijke erkenning van de zelfstandigheid van scholen betekent respect voor diversiteit en voor de menselijke maat als voorwaarde voor een schoolklimaat dat leerlingen én docenten geborgenheid biedt. De kloof tussen politieke ambities en de schoolse praktijk moet onder ogen worden gezien: het heeft geen enkele zin om tegen beter weten in het eigen hervormingsprogramma door te drukken.

Trouw publiceerde op 25 oktober vorig jaar de eindexamenresultaten van alle scholen voor voortgezet onderwijs, na een rechtszaak tegen het ministerie op basis van de Wet Openbaarheid van Bestuur te hebben gewonnen. Netelenbos heeft lering getrokken uit deze belangrijke ontwikkeling. Zij wil met de invoering van een schoolgids en een kwaliteitskaart ouders in staat stellen scholen op een evenwichtige manier met elkaar te vergelijken.

Daarmee wordt een beheerste en rechtvaardige toepassing van het marktmechanisme bevorderd. Dat is een goede zaak - Paars op zijn best. Kwaliteitsbewaking door openbaarheid, concurrentie en een veel zwaarder toezicht door de onderwijsinspectie hoort bij het zelfstandig maken van scholen.

Hoe zelfstandiger scholen worden, des te sterker zullen zij de randvoorwaarden die nodig zijn om optimaal te functioneren opeisen. Wanneer de ouders en de maatschappij als geheel aandringen op beter onderwijs en professionalisering van docenten, zullen de schoolleiders en leerkrachten op hun beurt aandacht vragen voor verbetering van arbeidsomstandigheden en beloning naar prestatie. De krapte op de arbeidsmarkt speelt hierbij de onderwijsgevenden in de kaart.

Een traject dat is gericht op autonome en transparante scholen met professionele docenten, moet niet worden doorkruist door nieuwe oprispingen van 'hoe breder, hoe beter'-beleid. Het is dan ook tijd voor een liberale minister van Onderwijs.

Hans Wansink is redacteur van de Volkskrant.

Dit is het vierde deel van een serie. Eerdere afleveringen verschenen in Forum van 11, 20 en 23 april.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden