Vier knelpunten

Het wordt een roerig jaar voor de rechtsstaat in Polen en Hongarije

Wat brengt 2022 voor Centraal-Europa? De onafhankelijke rechtspraak, vrije media en rechten van minderheden staan er onder druk. Na een jaar van conflicten is de Poolse relatie met Brussel verzuurd. In Hongarije zijn verkiezingen op komst. Vier zaken om dit jaar op te letten.

Arnout le Clercq
Pro-Europese demonstranten verzamelen zich in oktober in de binnenstad van Warschau, om te protesteren tegen een vonnis waarin het Constitutioneel Hof het Poolse recht boven dat van de EU stelt.  Beeld Getty
Pro-Europese demonstranten verzamelen zich in oktober in de binnenstad van Warschau, om te protesteren tegen een vonnis waarin het Constitutioneel Hof het Poolse recht boven dat van de EU stelt.Beeld Getty

1 De rechtsstaattoets

De Europese Commissie hoopt snel de zogeheten rechtsstaattoets in te kunnen zetten, een nieuw mechanisme dat het uitkeren van EU-geld koppelt aan het naleven van de rechtsstaat. Volgens de Commissie is het mechanisme noodzakelijk: zonder goed functionerende rechtsstaat is er geen garantie dat EU-geld op een integere manier wordt besteed.

Financiële druk is een krachtig instrument. Polen was in 2020 de grootste netto-ontvanger van EU-geld (ruim 12 miljard euro), even verderop gevolgd door Hongarije (5 miljard). Beide landen zijn dan ook mordicus tegen de rechtsstaattoets en begonnen vorig jaar een procedure bij het Europees Hof in Luxemburg om deze tegen te houden. Er staat niets over het financieel korten van lidstaten in de Europese verdragen, is hun argument. Bovendien zou ‘rechtsstaat’ vaag zijn gedefinieerd.

Deze rechtszaak heeft een vertragende werking; de Commissie durft de rechtsstaattoets pas in te zetten nadat het hof uitspraak heeft gedaan, mogelijk deze maand nog. Voor Brussel zijn de voortekenen gunstig: in het advies dat de advocaat-generaal in december uitbracht in de zaak, veegde hij de argumenten van Polen en Hongarije van tafel. In circa 80 procent van de zaken volgt de rechtbank zulke adviezen.

De Commissie moet vervolgens wel willen doorpakken. Critici stellen dat de Commissie heeft liggen slapen als het om de rechtsstaat in Polen en Hongarije gaat en bezien ook dit nieuwe, krachtige instrument met scepsis. Naast politieke wil om de confrontatie te zoeken heeft de Commissie een meerderheid van stemmen nodig in de Raad van de Europese Unie, waarin elke lidstaat is vertegenwoordigd.

2 Poolse regering: hakken in het zand of dialoog?

Het conflict tussen de Poolse regering (van de partij Recht en Rechtvaardigheid, PiS) en Brussel is behoorlijk verhard. Dit najaar koos de regering in Warschau voor de confrontatie: het Poolse Constitutioneel Hof, bestaande uit rechters die de lijn van de regering volgen, verklaarde dat het Europees recht in sommige gevallen onverenigbaar is met de Poolse grondwet, oftewel: dat Polen zich niets hoeft aan te trekken van uitspraken van het Europees Hof als dat slecht uitkomt.

Volgens sommigen was dit een ‘juridische Polexit’: Polen onttrekt zich aan de afspraak dat het hof de eindarbiter is van juridische geschillen in de EU. Nu weigert de Commissie het coronaherstelplan van Polen, waarvoor de lidstaat 36 miljard krijgt, goed te keuren. Hetzelfde geldt voor de 7,2 miljard die Hongarije zou krijgen. Zolang de rechtsstaatskwestie niet is opgelost, houdt Brussel de hand op de knip. Chantage, vindt de Poolse regering.

Intussen draait de Poolse ‘tuchtkamer’, een omstreden orgaan dat kritische rechters straft, op volle toeren. Polen kreeg van het Europese Hof een dagelijkse dwangsom van een miljoen euro opgelegd, maar weigert te betalen.

Zo verzuurt de relatie verder, met als recent dieptepunt een bezoek van Eurocommissaris Didier Reynders (Justitie) aan Warschau. De Poolse minister van Justitie en notoire hardliner Zbigniew Ziobro onthaalde Reynders met luchtfoto’s van een kapotgebombardeerd Warschau aan het eind van de Tweede Wereldoorlog, om nog eens te wijzen op het historisch onrecht dat zijn land is aangedaan – onrecht dat volgens Ziobro tot op heden voortduurt. De onderhandelingen kwamen geen steek verder: geen coronaherstelfonds voor Polen.

De feestdagen brachten evenmin verzoening. In een op Kerstavond gepubliceerd interview noemde de machtige PiS-leider Jarosław Kaczyński de EU onder invloed van de nieuwe Duitse regering ‘het Vierde Rijk’. De Commissie legde voor Polen de zoveelste inbreukprocedure onder de kerstboom, omdat ze het Constitutioneel Hof niet meer als een onafhankelijk rechtsorgaan beschouwt. Minister Ziobro kondigde aan de rechtsstaattoets binnenkort te laten onderzoeken door datzelfde controversiële Hof.

3 Verkiezingen in Hongarije

Echte verandering komt van binnenuit, is een veelgehoord argument in discussies over de rechtsstaat. In april kiezen de Hongaren een nieuw parlement. Zes oppositiepartijen hebben één gezamenlijke kandidaat naar voren geschoven: de katholieke familieman Péter Márki-Zay, burgemeester van het stadje Hódmezövásárhelyi. Hij bindt met Orbán de strijd aan om de kiezer op het conservatieve platteland. In de peilingen gaan de kandidaten nek aan nek. Maar het speelveld is oneerlijk. Orbán heeft zowel de kiesdistricten als de kieswet aangepast om het de oppositie lastig te maken. Bovendien zijn veel media een spreekbuis van de regering.

Als de oppositie wint, wil ze de ‘illiberale democratie’ van Orbán ontmantelen. De vraag is hoe. Márki-Zay wil de rechtsstaat herstellen door Orbáns grondwetswijzigingen terug te draaien. De kans dat de oppositie de benodigde tweederde meerderheid in het parlement haalt, is minimaal. Márki-Zay wil dit oplossen met een referendum over de grondwet. Zo kan de oppositie in één klap Orbáns politieke erfenis grotendeels ongedaan maken.

Riskant, zeggen deskundigen op het gebied van constitutioneel recht. Ze vrezen voor politieke en juridische chaos als Márki-Zay en zijn politieke bondgenoten met een referendum aan de poten van de grondwet gaat zagen. Aan de andere kant zal de oppositie ergens moeten beginnen. Het is onduidelijk hoeveel manoeuvreerruimte een nieuwe regering krijgt. Orbán heeft loyale aanhangers op belangrijke posities in het Hongaarse staatsbestel gezet.

4 Europese context: Duitsland, Frankrijk, Tsjechië

Polen en Hongarije moeten dit jaar rekening houden met meer assertieve lidstaten in de EU. Angela Merkel was gericht op dialoog en het bijeenhouden van de EU. Daarnaast was ze zich bewust van de historische gevoeligheden tussen Duitsland en Centraal-Europa en van de Duitse economische belangen in die regio.

De nieuwe regering van Olaf Scholz lijkt eerder bereid de zaak op de spits te drijven. Duitsland zal ‘een bijzondere verantwoordelijkheid’ nemen bij het beschermen van de rechtsstaat in de EU, staat in het coalitieakkoord. Minister van Buitenlandse Zaken Baerbock pleit voor een ‘open en eerlijke’ dialoog. Komend jaar zal blijken hoe stevig dat gesprek wordt.

Ook Frankrijk, de eerste helft van dit jaar EU-voorzitter, maakt zich hard voor de rechtsstaat. President Macron pleit bijvoorbeeld voor een ‘snelle en adequate’ inzet van de rechtsstaatstoets. Na een ontmoeting met Orbán in december stak Macron zijn mening niet onder stoelen of banken. Zolang Hongarije geen vooruitgang laat zien op rechtsstatelijk gebied, komen er geen betalingen, aldus Macron.

Vanaf juli is Tsjechië EU-voorzitter en in Praag waait een nieuwe politieke wind sinds verenigde oppositiepartijen dit najaar de verkiezingen wonnen van de populistische premier Andrej Babiš. Volgens de nieuwe minister voor EU-zaken Mikuláš Bek gaat Tsjechië meer naar het Westen kijken. De Visegradgroep, van oudsher een samenwerkingsverband binnen de EU van vier Centraal-Europese landen, omschreef hij in een interview ‘meer als Polen en Hongarije tegen Tsjechië en Slowakije’. Dat geldt zeker voor de rechtsstaat. ‘Onze posities in het rechtsstaatconflict met de EU verschillen fundamenteel.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden