Het wordt beven voor de boringen (Gerectificeerd)

Sommige gasvelden in Nederland gaan waarschijnlijk lichte aardbevingen veroorzaken, blijkt uit een nog niet gepubliceerde studie. Van stopzetten van de boringen is geen sprake, ook al zullen normen worden overschreden....

Een aantal kleine gasvelden in Nederland heeft ongeveer een kans van 50 procent dat ze ergens in de loop van hun exploitatie een aardgasbeving veroorzaken. Het betreft onder meer enkele gasvelden in Groningen, zoals Pasop en het Vries-zuid. Ook gasvelden in Overijssel bij Tubbergen en Hardenberg lopen een dergelijk risico. Enkele kleine velden in Zuid-Holland, zoals Pernis, Monster en Botlek lopen een kans van 10 procent op zo'n beving. Dat blijkt uit nog niet gepubliceerd onderzoek van het Nederlands Instituut voor Toegepaste Geowetenschappen (TNO-NITG) en het KNMI.

'Let wel', relativeert TNO-onderzoeker Rob van Eijs, 'er is een kans op een beving. Dat betekent niet dat er ook daadwerkelijk een beving optreedt. Het houdt evenmin in dat bewoners de beving zullen voelen en het is dus al helemaal geen voorspelling dat er schade zal optreden aan gebouwen.'

Maar toch. Deze gasvelden hebben nog nooit gebeefd en tot nog toe kon geen enkele uitspraak worden gedaan over de kans daarop. Dankzij minutieus meetwerk van Van Eijs is dit nu wel mogelijk. Dagenlang zat hij met een liniaal over de precisiekaarten van de gas-en oliemaatschappijen om de breuklijnen in de gasreservoirs op te meten.

Kroonluchters Van Eijs speurde niet louter uit wetenschappelijke interesse. Sinds 2004 is de Mijnwet veranderd en zijn mijnbouwmaatschappijen verplicht om een risicoanalyse uit te voeren alvorens zij tot gaswinning over mogen gaan. De studie is dan ook uitgevoerd in opdracht van de maatschappijen NAM, BP, Total en Wintershall. Onderzoekers van TNO en het KNMI werkten daarin samen in het Technisch platform aardbevingen.

Tot nog toe hebben van de 120 productieve gasvelden op het vasteland er ongeveer 16 gebeefd. Dat deden ze in ruim achttien jaar zeker 350 keer. Het Groningerveld (voorheen Slochteren) beefde het vaakst, bijna tweehonderd keer. Veel trillinkjes waren zo gering dat ze voor bewoners onopgemerkt bleven.

Maar vaker ondervonden bewoners wel hinder van de schok, soms zelf met schade en scheuren in het huis. Het sterkst sloegen de seismografen uit in 2001 in Bergen (Noord-Holland) met een magnitude van 3,5 op de schaal van Richter. Ook Roswinkel trilde in 1997 heftig (3,4). Toen beefde de aarde echt, rinkelden kopjes in de kast en rammelden kroonluchters.

Vergeleken met echte tektonische aardbevingen lijken deze door de gaswinning veroorzaakte schokken licht. De zwaarste aardschok (5,8) in Nederland deed zich voor in 1992 langs de Peelrandbreuk in Limburg. Ter vergelijking: de aardbeving die de tsunami in het Verre Oosten veroorzaakte, had een kracht van 9,0 op de schaal van Richter.

Ontladen Van Eijs analyseerde alle aardgasbevingen in Nederland en trok daaruit de conclusie dat twee fenomenen belangrijk zijn voor de kans op beven. 'Hoe meer breukvlakken door het gasreservoir lopen, hoe groter de kans op een schok. Door de gaswinning daalt namelijk de druk in het poreuze zandsteen. Tegelijk blijft het gewicht van de bovenliggende lagen op het gasreservoir leunen. De zich daardoor opbouwende spanning kan zich in één keer langs deze breuken ontladen', legt Van Eijs uit.

Ook de stijfheid van het bovenliggende gesteente is van belang voor het ontstaan van een aardbeving. 'Op plaatsen waar er een stijve anhydriet-zoutlaag boven het gasreservoir ligt, is het contrast met de minder harde zandlagen groot. Daarmee is de kans op een bevingen groter', aldus de aardonderzoeker.

Dus de velden die nog niet hebben gebeefd maar wel een hoge score hebben, lopen risico. Maar hoe krachtig zal zo'n beving zijn?

'Dat is onmogelijk te voorspellen, zegt Van Eijs. 'Daarvoor heeft Moeder Aarde teveel verrassingen in petto. Er is bijvoorbeeld sprake van een wisselende spanning langs breukranden diep in de aarde. Dat komt doordat de Alpen zich nog opbouwen en doordat een oceanische plaat vanuit een Atlantische rug tegen ons aan drukt. Op het oppervlakkiger niveau van een diepte van 2,5 kilometer - waar de gasreservoirs zich bevinden - kunnen dergelijke spanningen zich opbouwen rondom breuken in gesteente. De invloed daarvan is onmogelijk te peilen.'

Ook de reeds bevende velden zijn nog allerminst uitgebeefd, zo blijkt het tweede deel van de studie. 'Sterker nog, naarmate de winning voortschrijdt, zal de overlast voortduren', zegt Torild van Eck van het KNMI. 'De schade valt erg mee. Een dramatisch gevolg als een instortende boerderij is uiterst onwaarschijnlijk. Maar bewoners voelen zo'n beving echt, en ze kunnen het als heel storend ervaren.'

De maximale magnitude komt waarschijnlijk nooit boven 3,9 op de schaal van Richter uit, zo bevestigt het KNMI eerdere berekeningen. In het nog niet openbare rapport is een statistische analyse opgenomen van alle 350 bevingen en hun golfvoortplanting.

'Daaruit blijkt dat de bevingen in het Groningerveld een keer in de tien jaar trillingen aan het oppervlak veroorzaken waarvan de grootste snelheid zo'n 20 millimeter per seconde kan bedragen', aldus Van Eck. 'Bij Roswinkel zullen eens per tien jaar trillingen met snelheden van 35 millimeter per seconde optreden. Deze trillingen kunnen veroorzaakt worden door bevingen tussen de 2,5 en 3,5 op de Richterschaal.'

Opslingeren Wat mogelijk nog een extra duit in het zakje doet, is dat een bodemtrilling in de bovenste 30 meter van de aarde soms niet verder uitdempt, maar juist wordt versterkt. 'Uit waarnemingen bij bevingen in het buitenland is gebleken dat deze zogeheten opslingering van de trilling een groot effect kan hebben op de schade. Uit ons onderzoek blijkt dat opslingering ook in de Nederlandse bodem een rol kan spelen', meldt Brecht Wassing van TNO.

Vooral in slappere ondergronden zoals veen, plastische klei en bij grote contrasten in stijfheid kan de trilling worden versterkt. 'Vergelijk het met een slappe en een stugge veer', zegt ze.

'Een klein tikje tegen de eerste heeft veel meer effect dan bij de tweede. Het effect kan optreden in de slappe afzettingen van het kustgebied en in een deel van het rivierengebied', constateert Brecht Wassing.

Wanneer de kaarten uit de verschillende deelstudies over elkaar heen worden gelegd, dan blijkt dat vooral bij een aantal van de vele gasvelden in het noorden de komende jaren rekening moeten worden gehouden met kans op aardbevingen en opslingering. Ook het Bergermeerveld in Noord-Holland bevindt zich in het postcodegebied schaderisico.

Schade van potentieel Uit de studie blijkt dat bij de velden die nu al beven de grenswaarden uit zogeheten SBR-klassen (Stichting Bouw Research) kunnen worden overschreden. Deze SBR-richtlijn wordt ook gehanteerd bij bijvoorbeeld heien. Soms wordt werk stilgelegd en moet een aannemer maatregelen treffen of zelfs toevlucht nemen tot een andere hei-methode.

Geldt dat dan ook voor NAM, BP en Total? 'Wij voorspellen slechts kansen', zeggen de onderzoekers diplomatiek. 'Het is aan het Staatstoezicht der Mijnen en het ministerie van Economische Zaken om hierover een knoop door te hakken.'

'Het is een kosten-batenafweging', zegt Van Eck van het KNMI. 'Wanneer de gaswinning in de grootste risicovelden wordt stopgezet, is er sprake van verlies van enorme baten tegenover het vermijden van een geringe schade. Het is vervelend voor de mensen die er wonen, maar wanneer de olie-en gasmaatschappijen zonder blikken of blozen eventuele schade vergoeden, dan lijkt er geen beletsel voor gaswinning.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden