Het worden de belangrijkste statenverkiezingen ooit

DEN HAAG - De campagneteams zijn op volle sterkte, de partijleiders vegen hun agenda's schoon en de oorlogskassen worden tot op de bodem leeggeschraapt: politiek Den Haag maakt zich op voor de belangrijkste statenverkiezingen aller tijden. De toekomst van het kabinet-Rutte staat op het spel.

Job Cohen plakt een verkiezingsposter van de PvdA voor de Statenverkiezingen van 2 maart.Beeld anp

Voor het voortbestaan van de coalitie van VVD, CDA en PVV is het van cruciaal belang dat zij via deze verkiezingen tenminste een meerderheid van 38 zetels in de Eerste Kamer behaalt.

De leden van de provinciale staten, die op 2 maart door de kiezers worden aangewezen, kiezen op hun beurt in mei de nieuwe Eerste Kamer. Daar heeft de coalitie nu geen meerderheid. Volgens de opiniepeilingen wordt het spannend of de coalitiepartijen een meerderheid gaan halen.

Ander karakter
Die wetenschap geeft de statenverkiezingen een totaal ander karakter dan we gewend zijn. De uitslag van de statenverkiezingen had eerder vooral invloed op de sfeer tussen coalitiepartners; nu raakt het de samenwerking in het hart. Zo'n direct effect trad eerder hoogstens met vertraging op. Tweemaal vormden statenverkiezingen na de Tweede Wereldoorlog de langzame inleiding tot de val van het zittende kabinet: in 1958 en in 1982.

Nu wordt met de uitslag direct duidelijk of het kabinet kan blijven
zitten. Een nederlaag kan desastreus zijn.

CDA-senaatsfractievoorzitter Jos Werner en VVD-campagneleider Charlie Aptroot hebben al gewaarschuwd: als een kabinet wetsvoorstellen aangenomen krijgt in de Tweede Kamer en daarna alsnog in de stijgbeugels moet in een vijandige senaat, dan wordt het zeer gecompliceerd om te regeren.

Zware gevolgen
De zware gevolgen van de verkiezingsuitslag zullen om te beginnen effect hebben op de opkomst. De animo voor de statenverkiezingen is normaal gesproken gering. De laatste drie keer bleef de opkomst onder de 50 procent. 'De nationale dimensie werkt nu opkomstbevorderend', verwacht D66-partijvoorzitter Ingrid van Engelshoven.

Het effect op de samenstelling van de Eerste Kamer is nu al deels duidelijk. Het bloed van voormalige politieke dieren is sneller gaan stromen nu het in de senaat straks weer ergens over gaat. Bij het CDA heeft oud-partijleider Elco Brinkman zich gemeld, bij D66 voormalig minister Roger van Boxtel en bij de VVD oud-minister Frank de Grave.

Partijleiders
Maar zelfs zij zullen in de komende weken vaak een stapje opzij moeten doen voor hun partijleiders. Die maken meestal niet al te veel tijd vrij voor de statenverkiezingen, maar dat wordt nu radicaal anders. Nu al regent het bij fractievoorzitters in de Tweede Kamer verzoeken om deel te nemen aan verkiezingsdebatten. Ook premier Rutte (VVD) en CDA-vice-premier Maxime Verhagen storten zich in de strijd om het machtsbehoud. Niemand kan straks direct op hen stemmen, toch staan bij de NOS, RTL en EenVandaag gewoon weer Geert Wilders, Mark Rutte, Job Cohen, Jolande Sap en de andere kopstukken tegenover elkaar.

Voor de neus van PvdA-voorzitter en campagneleider Lilianne Ploumen liggen drie A4'tjes met verzoeken om deel te nemen aan debatten. 'Job Cohen is het gezicht van onze campagne, ondersteund door Marleen Barth, onze lijsttrekker in de Eerste Kamer.'

GroenLinks-lijsttrekker Tof Thissen, die vier jaar geleden voor het eerst meedeed, werd destijds ondersteund door Femke Halsema. Nu gaat aan zijn zijde politiek leider Jolande Sap voluit meedoen. Thissen registreert het verschil met vier jaar geleden: 'Ik heb een tienvoudig aantal verzoeken mee te doen aan debatten.'

Insteek
De insteek van de campagneteams verschilt wel. In tegenstelling tot de VVD probeert het CDA er geen openlijke strijd om de macht van te maken. Rutte noemde de verkiezingen eerder 'een test voor de regering'. De CDA'er Werner zei zelfs dat het kabinet het bijltje er beter bij neer kan gooien als het misgaat op 2 maart. Maar CDA-campagneleider Michael Sijbom zegt nu dat de opmerkingen van Werner intern als 'ongelukkig' zijn gewogen. Hij probeert de druk ervan af te halen.

Voor Sijbom geldt dat het CDA sterk is in de provincie en de gemeente. Daar wil de partij sterk blijven, hoewel het resultaat van vier jaar geleden niet zal worden gehaald. Natuurlijk, zo erkent hij, is het mooier als het kabinet het wat makkelijker heeft in de Eerste Kamer. En als VVD, CDA en PVV geen meerderheid halen? 'Dan wordt het wat minder makkelijk voor het kabinet.' Maar voor alles: geen paniek.

Machtsvraag
Daar willen de oppositiepartijen niets van weten. De machtsvraag ligt hoe dan ook op tafel. GroenLinks-lijsttrekker Thissen: 'Willen we dit kabinet houden, dat de rekening legt bij kwetsbare groepen en onderwerpen?'

PvdA-campagneleider Lilianne Ploumen: 'We gaan voor het behoud van de meerderheid van de oppositie in de Eerste Kamer. Het moet eerlijker in dit land.'

En SP-lijsttrekker in de Eerste Kamer Tiny Kox: 'Wij nemen de uitdaging van premier Rutte aan. Hij vindt dit een test voor zijn regering. Wij maken van 2 maart een dag van protest. Dat woord zul je in onze campagne veel tegenkomen.'

Ondersneeuwen
Dat de provinciale politiek geheel ondergesneeuwd dreigt te raken door het landelijke geweld, wordt in de meeste partijen geaccepteerd. De regie is in handen van de landelijke campagneteams. Ook de provinciale fracties ontvangen hun instructies vanuit de hoofdkantoren. Ploumen: 'Dat geeft niets, politiek doet ertoe!'

De budgetten variëren per partij. GroenLinks heeft 150 duizend euro beschikbaar, D66 100 duizend euro. De PvdA noemt geen bedrag, dat wordt pas zichtbaar in de jaarrekening 2011. Het CDA zal tussen de vijf ton en het miljoen spenderen, de VVD kan 350 duizend euro uitgeven.

De SP loopt als altijd ergens vooraan en trekt er een half miljoen euro voor uit om het minderheidskabinet 'te verjagen'. Een deel daarvan gaat naar twee miljoen folders die huis-aan-huis verspreid zullen worden. Campagneleider Kox: 'Partijen die rond een ton uitgeven aan een campagne, kunnen dat geld beter in hun zak houden. Een ton is niks.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden