Reportage Bevrijdingsconcert

Het woord ‘landverrader’ ligt nog altijd gevoelig in Winterswijk, dus klinkt op het Bevrijdingsconcert toch het Wilhelmus

Burgemeester Joris Bengevoord (rechts) van Winterswijk opende met zijn Duitse collega van buurgemeente Südlohn de Internationale Viering van de Vrijheid. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Nadat op internet de beerput openging toen bekend werd dat in Winterswijk het Wilhelmus niet zou worden gespeeld, omdat het ongepast zou zijn voor Duitse gasten, besloot de organisatie toch toe te geven. Want als wordt gescholden met ‘landverrader’, raakt dat nog altijd een gevoelige snaar in Winterswijk.

Om kwart over 4 zondagmiddag klinkt op het Bevrijdingsconcert in Winterswijk het Wilhelmus. De gedragen tonen van het Nederlandse volkslied sterven weg over recreatieplas het Hilgelo, die het decor vormt voor het muziekspektakel. Het Wilhelmus op een Bevrijdingsconcert, dat lijkt logisch maar is het niet. De organisatoren in Winterswijk waren aanvankelijk namelijk helemaal niet van plan het volkslied ten gehore te brengen. Dat leidde tot een storm van verontwaardiging, die werd ingeleid door een tweet van CDA-kamerlid Pieter Omtzicht op maandagavond. Daarna ging op sociale media een beerput open.

Er vielen lelijke scheldwoorden als schijtlijsters, goedneuzen, lafbekken en zelfs landverraders. ‘Het begint een NSB-feestje te worden’, schreef iemand op Twitter. Daarop besloot de organisatie dinsdagochtend in allerijl om het Wilhelmus toch maar te laten spelen. De term ‘landverraders’ doet pijn in Winterswijk, dat in de ogen van de buitenwacht een besmet oorlogsverleden heeft als ‘NSB-bolwerk’. ‘Maar daar klopt niets van’, zegt Hans Tenbergen (59), restauranthouder in Winterswijk en amateurhistoricus, die uitgebreid onderzoek heeft gedaan naar de oorlogsgeschiedenis van de Achterhoekse gemeente.

Het is waar dat de NSB bij de verkiezingen in 1935 20 procent van de stemmen haalde. Maar dat had volgens Tenbergen alles te maken met de populariteit van de lijsttrekker, de destijds alom geliefde dierenarts Wim Bos. ‘Toen Bos bij de volgende verkiezingen niet kandidaat stond, halveerde de aanhang van de NSB.’ 

In Winterswijk werden ook onderduikers ondergebracht. De gemeente leverde een heuse verzetsheld in de persoon van ‘tante Riek’ Kuipers-Rietberg, medeoprichter van de landelijke organisatie van onderduikers die na de oorlog postuum werd geëerd. Aan het eind van de oorlog zijn bij Winterswijk nog 82 gevangen gered uit een trein die op weg was naar Duitsland. ‘Ik wil ons niet goedpraten’, benadrukt Tenbergen. ‘Maar het stempel waarmee wij al jarenlang om de oren worden geslagen is onterecht.’ Winterswijk was in de oorlog net zo goed of fout als elke andere gemeente in Nederland.

Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Bij de organisatoren van het Bevrijdingsconcert kwam de kritiek hard aan. Alle landelijke media stortten zich erop, zegt Danny Oonk (37), voorzitter van de stichting Bevrijdingsconcert Winterswijk. ‘Mijn telefoon ontplofte. Ik wist niet wat me overkwam. Het was heftig.’

In de media werd het beeld gecreëerd dat het Wilhelmus niet zou worden gespeeld, omdat Duitse gasten daar aanstoot aan konden nemen. Dat zou ongepast zijn. Maar dat was niet de echte reden, beklemtoont Oonk. ‘Het concert is bedoeld als een Internationale Viering van de Vrijheid, los van nationaliteit en geloofsovertuiging. Wij wilden juist de gezamenlijkheid benadrukken. Daar paste een volkslied volgens ons niet bij.’

Achter dat besluit staan ze nog steeds, zegt Oonk. Maar hij wilde het feest waaraan honderd vrijwilligers een jaar hebben gewerkt niet laten versjteren door de ophef over het volkslied. ‘Je wilt niet dat het alleen nog daarover gaat.’ Overigens, zegt Oonk, zijn er meer bevrijdingsfestivals die niet beginnen met het Wilhelmus. ‘Maar wij liggen onder het vergrootglas.’ 

En dus klinkt zondagmiddag nadat het bevrijdingsvuur is binnengebracht en burgemeester Joris Bengevoord gloedvolle woorden heeft gesproken over de vrijheid ook op het Hilgelo toch het Wilhelmus. Het wordt ten gehore gebracht door een jeugdorkest van Nederlandse en Duitse musici, want ook musici van de andere kant van de grens doen mee aan het feest.

Zoals de in zwart pak en rode strik gestoken leden van het mannenkoor uit het Duitse Vreden die niets begrijpen van alle commotie. ‘Wij beledigd door het Wilhelmus? Hoe kom je daarbij?’, zeggen een paar leden van de groep die zich in een tent voorbereiden op hun optreden. ‘Natuurlijk moet het volkslied worden gespeeld, het is toch jullie feestje.’

Beeld Raymond Rutting Photography

Even later staan ze op het podium met de leden van het Woolds Mansleukoor om tweetalig het Bierlied te zingen voor enkele honderden toeschouwers die het winderige weer hebben getrotseerd: ‘Der Biertrinker ist friedlich’ (‘de bierdrinker is vreedzaam’).

Winterswijk leeft met en van de Duitsers, zegt restauranthouder Tenbergen. De plaatselijke middenstand vaart wel bij de klandizie van de oosterburen. Prima volk, zegt hij. ‘Ik praat vaak met ze over de oorlog. Als we daarvan iets hebben kunnen leren, dan is het dat we bereid moeten zijn met elkaar te praten en niet te denken in termen van nationaliteit.’ Zaterdagavond, tijdens de Nationale Dodenherdenking had hij Duitse gasten in zijn zaak. ‘Ik heb ze uitgelegd dat we om 8 uur een minuut stilte zouden houden, uit respect voor de doden. Het was muisstil. Daar kunnen veel Nederlanders nog wat van leren.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden