Het woningaanbod in Vught toont het verdwijnen van het (politieke) midden

Olaf Tempelman bericht tot aan de Tweede Kamerverkiezingen van 15 maart vanuit Vught over de stand van het land. Aflevering 10 en 11: 'Hekwerkwijken' zijn er nog niet, maar gemengd wonen raakt uit de gratie.

Zeeheldenbuurt: Ongeveer 30 procent van alle woningen in Vught betreft sociale woningbouw. Het gros ligt ten zuiden van de Rijksweg 65, zoals in de Grote Zeeheldenbuurt. Beeld Marcel van den Bergh

In de buurtkamer van woonstichting Woonwijze in Vughts Grote Zeeheldenbuurt kun je op het maandagse spreekuur voormalig inwoners van Aleppo tegenkomen met vragen over rekeningen. In hun vorige woonplaats hadden ze te maken met bombardementen, in Vught met gemeentelijke afvalstofheffingen en waterschapsbelastingen die niet aan het waterschap maar aan 'uw waterleverancier' moeten worden betaald. Zelf snap ik Brabants waterschapsproza slechts met grote moeite. Zie die schrijfsels maar eens te doorgronden als je uit Aleppo bent gevlucht.

Om en nabij de 30 procent van de huizen in Vught zijn sociale huurwoningen, de meesten zijn van Woonwijze. Op een ander spreekuur van de woonstichting, in een ruimte nabij drie flats voor 55-plussers, staan de problemen van Vughts steeds grotere schare zelfstandig wonende ouderen centraal. Consulenten van Woonwijze spelen in het Vught van 2017 ook een sleutelrol in het signaleren van dementieverschijnselen en het inseinen van hulpverleners.

Er was een tijd dat woonstichtingen weinig meer deden dan huur incasseren en wachtlijsten afwerken. 'Vroeger was dit een tamelijk administratief vak', zegt Charlotte Beukeboom, interim-directeur-bestuurder van Woonwijze. 'We hebben véél meer een sociale taak gekregen. We worden steeds meer een netwerkorganisatie.'

Geen branche waarin meer beleid van het kabinet-Rutte II samenkomt dan de sociale woningbouw, geen branche ook waar meer problemen of 'uitdagingen' uit het Nederland van nu zichtbaar zijn. Waar sociale huurwoningen staan, worden vluchtelingen gehuisvest, alsmede psychiatrisch patiënten die zorginstellingen moeten verlaten. Waar sociale huurwoningen staan, moeten ouderen worden bijgestaan die vroeger naar bejaardentehuizen gingen en schulden worden gesaneerd van huurders die in de problemen zijn geraakt, vaak in de crisisjaren na 2008. In deze branche moeten scheefhuurders worden aangespoord te verkassen - de herziene Woningwet van 2015 maant woonstichtingen terug te keren naar hun 'kerntaak': zorgen dat mensen met lage inkomens betaalbaar kunnen wonen.

Dat 'de kerntaak' bestaat uit vele kerntaken, kun je leren op het kantoor van Woonwijze.

Om en nabij de 30 procent van de huizen in Vught zijn sociale huurwoningen, de meesten zijn van Woonwijze. Beeld Marcel van den Bergh

In Vught huurt bijna eenderde van de inwoners van deze woonstichting. Vught heet het 'Wassenaar van Brabant', maar in het echte Wassenaar ligt het percentage huurders stukken lager. Een verschil tussen sociale woningbouw in Vught en die in veel andere gemeenten is dat die weinig evenredig is verspreid: het gros ligt ten zuiden van Rijksweg 65 die Vught doorsnijdt.

Vóór het aantreden van het kabinet-Rutte II bedroegen de wachttijden voor een woning in Vught vier tot vijf jaar, nu zeven tot acht jaar. In deze sector heeft de uitvoering van de ene kabinetsmaatregel gevolgen voor de uitvoering van de andere. 'Als ouderen langer thuis blijven wonen', zegt Charlotte Beukeboom, 'dan hebben wij minder mutaties. Als psychiatrisch patiënten op zichzelf gaan wonen, zorgt dat voor meer druk op de sociale huurwoningenmarkt.'

Vught heeft vanwege zijn grote psychiatrische instelling Reinier van Arkel bovengemiddeld te maken met de extramuralisering in de zorg. In een afspraak met Reinier van Arkel worden jaarlijks vijf huurwoningen gereserveerd voor mensen die de inrichting moeten verlaten. Vught is ook één van de eerste gemeenten die een project is gestart met wijk-GGD'ers. 'Als het met bepaalde nieuwe huurders niet goed gaat, dan krijgen wij dat als eerste te horen', zegt Charlotte Beukeboom. In bijna alle gevallen bellen de buren namelijk de woonstichting: 'Die man van nummer 9 loopt de hele nacht op zijn trap te schreeuwen, doe iets!'

Op aangeven van de woonstichting gaan wijk-GGD'ers kijken wat er aan de hand is. In bijna alle gevallen waarin ze tot nog toe aanrukten, slaagden ze erin de kalmte in een straat of buurt te herstellen. Het project trekt belangstellenden uit andere gemeenten.

Ongeveer tien huurwoningen van Woonwijze worden jaarlijks gereserveerd voor vluchtelingen met een verblijfsstatus. De afgelopen twee jaar nam Vught meer dan honderd statushouders op. Als tijdelijke oplossing is in 2015 een aantal Syrische en Libische vluchtelingengezinnen gehuisvest in een voormalig complex voor geestelijk gehandicapten in Vught-Zuid. Dat gebouw ligt op een steenworp van de school van mijn dochter. Bijna alle kinderen die er wonen zitten bij haar op school. Géén van de Syrische of Libische ouders op het schoolplein zegt een onvertogen woord over de accommodatie, ook al wonen gezinnen er in een of twee kamers. Maar hopen op een echte woning doen ze natuurlijk wel. 'Het is echt bedoeld als tijdelijke oplossing', zegt Charlotte Beukeboom. 'Zij moeten wel uitzicht hebben op een woning.'

Ook deze inwoners van Vught staan nu op de wachtlijst.

Villawijk

In oktober werd ik in Bhopal in India door een trotse neurochirurg in de middaghitte rondgeleid door zijn fraaie tuin met een zwembad en een fontein. Zijn woning was geen villa maar een wit paleisje. Zulke optrekjes stonden er meer in deze 'hekwerkwijk', een type buurt dat bekender is onder de Engelse naam gated community. Meteen achter de 24 uur per dag bewaakte ingang lag een nieuwe asfaltweg. Aan de andere kant begon een wereld zonder bewakers. Armoedzaaiers hadden daar eigenhandig huisjes aan elkaar gemetseld.

Nooit gedacht in mijn eigen woonplaats nog eens aan een gated community in India te moeten denken. Het gebeurt per ongeluk: ik ben het asfalt van Rijksweg 65 overgestoken en fiets door het villarijke noordstuk van Vught. Ineens sta ik oog in oog met het reclamebord van Project De Koepel. Opschrift: 'Vorstelijk wonen in Vught'.

Wie er budget voor heeft, kan hier 'woondromen waarmaken op royale percelen in een oase van weelderige natuur. En dat alles in de bebouwde kom van Vught, in de villawijk, met lommerrijke lanen en ruime percelen met overwegend vrijstaande woningen'. Wat er niet bijstaat, maar wat ook wervend was geweest: 'Op ruime afstand van sociale woningbouw'. Hier, op het voormalig terrein van de atletiekvereniging waar louter dure kavels te koop zijn, was oorspronkelijk wel sociale woningbouw gepland. Het bestemmingsplan voorzag in een combinatie van huur- en koopwoningen in vele prijsklassen.

Lees verder onder de afbeelding.

Vught-Noord, waar twee grote projecten voor sociale woningbouw in de afgelopen jaren zijn geschrapt ten faveure van 'royale percelen met overwegend vrijstaande huizen'. Beeld Marcel van den Bergh

In die jaren werd het Vughtse college gevormd door CDA, PvdA/GroenLinks en SP. Na de gemeenteraadsverkiezingen van 2010 trad een college aan van VVD, D66 en de lokale partij Gemeentebelangen. Eén van de eerste beleidsdaden was het doorstrepen van de sociale woningbouw in het bestemmingsplan De Koepel. Een reden die je in beleidsstukken terugvindt is dat het oorspronkelijke plan te veel geld kostte. Het was 2010, midden in de financiële crisis. Er moest geld worden verdiend, niet uitgegeven.

Daar kun je inkomen. Het is evenwel een publiek geheim dat mensen die een rol speelden in het wijzigen van het plan zélf in'overwegend vrijstaande woningen' in de buurt van de locatie woonden.

Het oude college had óók plannen voor sociale woningbouw verderop in Vught-Noord, in de zone Stadhouders park. De fase van een bestemmingsplan werd daar niet bereikt. Teun Wezelenburg, toenmalig raadslid van PvdA/GroenLinks, herinnert zich een inspraakavond in 2008. 'Ik had wat verzet en bezwaren verwacht. Maar er was echt vijandigheid. Al die mensen met die topinkomens die daar los gingen! Daar was geen woord Frans bij. In het geval van De Koepel was er ook verzet geweest, maar daar kregen we de meeste omwonenden uiteindelijk mee. In het geval van Stadhouderspark was daar geen kans op.'

Geld en assertiviteit vormen een machtige combinatie. Wie nu door de wijk Stadhouderspark fietst, ziet 'lommerrijke lanen' met 'ruime percelen' met 'overwegend vrijstaande huizen'. Er zijn nog een paar kavels te koop vanaf een half miljoen. Zo selecteer je je mensen. Hier had óók een wijk kunnen ontstaan voor diverse inkomensgroepen, zoals je die nog hebt in Vught-Zuid en op andere plekken in Nederland. Iedereen die een beetje heeft gereisd, weet hoe bijzonder zulke wijken zijn. Behalve in Nederland, Duitsland en de Scandinavische landen heb je ze vrijwel nergens.

In de meeste landen van de wereld wonen inkomensgroepen en sociale klassen strikt gescheiden. In het Vught van mijn jeugd woonden ze door elkaar, althans in de nieuwbouwwijk in Zuid waar ik in de jaren zeventig opgroeide.Laten we het toenmalige Vught niet afschilderen als een egalitair paradijs. Het contrast tussen noord en zuid bestond toen ook.

Nog geen zestig jaar geleden gingen kinderen uit 'arme Brabantse straatjes' niet naar de school in Vught-Noord, ook al lag die hemelsbreed voor hen het dichtst bij. Wie in Vught-Zuid woonde, moest medio 1975 nog over 'goeie vrinden' in Vught-Noord beschikken om langs de ballotagecommissie van de hockeyclub te komen. Een paar jaar later was dat al niet meer nodig. Dit was een tijdperk van nivellering en vermenging.

Vrijwel het eerste wat mij opviel bij mijn terugkeer in Vught in 2008 na twee decennia afwezigheid, was dat de sociale segregatie er was toegenomen. De buurt waarin ik opgroeide, was overduidelijk een duurdere buurt geworden. Er was een contrast zichtbaar dat er vroeger niet was met de wijken met sociale huurwoningen een paar honderd meter verderop; in het wagenpark, in de kleding van de bewoners, in de verhouding joggers versus rokers in het straatbeeld.

Vught heeft acht basisscholen. De kinderen van de vluchtelingen in de gemeente zitten bijna allemaal op een paar scholen in Zuid, de meerderheid op die van mijn dochter. De docente van het taalklasje vertelde over de tijd dat zij les gaf op het toenmalige azc in de Isabellakazerne. Een Iraans meisje leerde daar zo snel Nederlands dat ze in mum van tijd klaar was voor het gewone basisonderwijs. Er werd een verzoek ingediend bij de basisschool die hemelsbreed het dichtst bij lag, een school in Vught-Noord. Het verzoek werd afgewezen, naar verluidt omdat ouders bezwaar hadden gemaakt. In Den Bosch mocht het meisje wel op school. Het is niet zo moeilijk een parallel te zien tussen vluchtelingenkinderen van nu en kinderen uit de 'arme Brabantse straatjes' van weleer.

De landen van Noordwest-Europa waar inkomensgroepen de laatste zeventig jaar door elkaar kwamen te wonen, onderscheiden zich van de rest van de wereld door hun grote middenklassen. Tot voor kort vertaalde zich dat in een groot politiek midden. Vught had decennialang colleges met CDA en PvdA. Dat het huidige Nederland zich kenmerkt door een krimpend politiek midden en een breuklijn tussen 'mensen die het goed voor elkaar hebben' en 'mensen die het minder goed voor elkaar hebben', is vaak beschreven. Wie het woningaanbod in Vught bekijkt, ziet die breuklijn onder een vergrootglas. Je hebt wijken met hoge huizenprijzen waar volop VVD en D66 wordt gestemd en wijken met veel sociale woningbouw waar de SP meestal de grootste partij wordt. In het kielzog van het politieke midden krimpt het aantal gemiddeld verdienende inwoners.

Beeld Marcel van den Bergh

'De mensen voor wie het in Vught nu het moeilijkst is een woning te vinden, zijn de mensen met één modaal inkomen', zegt Charlotte Beukeboom, interim-directeur-bestuurder van woonstichting Woonwijze. Door de herziene Woningwet van 2015 komt deze categorie niet meer in aanmerking voor sociale huurwoningen. Tegelijkertijd zijn er in Vught nauwelijks koopwoningen onder de tweeënhalve ton.

De Vughtse politicoloog en bestuurskundige Kees van den Heuvel, voormalig CDA-raadslid, zegt het als volgt: 'Er is in Vught een groot tekort ontstaan aan betaalbare nieuwbouw. Er wordt volop gebouwd, maar voor de nouveau riche, niet voor gewone Vughtenaren. Dat heeft onherroepelijk gevolgen voor de sociale stratificatie.'

Een gemeente waarin inkomens ver uiteen gaan lopen en waaruit modale inkomens verdwijnen, is een gemeente met een barst. CDA en PvdA komen nu eenmaal makkelijker tot elkaar dan VVD en SP. Voor je weet kunnen beter verdienenden zich genoodzaakt voelen hun verworvenheden nog wat beter af te schermen. 'Hekwerkwijken', gated communities, heb ik op veel plekken in de wereld gezien, echter: niet in mijn eigen land. Maar wat niet is kan nog komen, misschien wel dicht bij huis.

Meer lezen van Standplaats Vught
In de aanloop naar de verkiezingen peilt Olaf Tempelman de stemming in het land. Dat doet hij vanuit een microversie van Nederland: Vught. Hoe hebben de decentralisatie in de zorg, de versobering van de renteaftrek en al die andere kabinets-maatregelen Vught en daarmee Nederland veranderd? Lees hier de vorige afleveringen terug.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden