Het wonderlijke leven van de Chinees die Bambi tekende

Postuum Tyrus Wong

De man achter Disneys meesterwerk Bambi is vrijdag op 106-jarige leeftijd overleden. Hij werd lang verguisd, en veel te laat geprezen.

Beeld anp

Walt Disneys wereldberoemde animatiefilm Bambi werd bij de première in 1942 vooral geprezen vanwege de baanbrekende tekenstijl - zoiets had Disney nog nooit vertoond. Niemand wist destijds dat die bijzondere tekeningen waren gemaakt door een Chinese immigrant die zich had laten inspireren door de landschapsschilderijen uit de Song-dynastie.

De man die Bambi zo apart maakte, Tyrus Wong, overleed afgelopen vrijdag op 106-jarige leeftijd. Hij behoorde tot de beroemdste Chinees-Amerikaanse kunstenaars van de 20ste eeuw. Voor diverse Hollywoodstudio's visualiseerde hij decennialang scripts met architectonische precisie. Pas veel later werd hij een gevierd schilder en ontwerper van uitzinnige prentenbriefkaarten, vliegers en serviesgoed. Zijn aanloop naar die status ging niet over rozen.

Bittere armoede

Net als Bambi werd Tyrus wreed gescheiden van zijn moeder. Tijdens zijn eerste kennismaking met de vermeende Amerikaanse Droom werd hij gevangen gezet en tot in den treuren ondervraagd. En toen was hij nog maar een kind.

Daarna volgden bittere armoede, discriminatie en een schrijnend gebrek aan erkenning - niet alleen voor zijn eminente bijdragen aan de Disney-films, maar ook voor zijn eigen werk. Aziaten werden in het Amerika van de jaren dertig en daarna gezien als marginale mensen. Ze maakten hooguit je huis schoon en deden de was. Tyrus' uitzonderlijke talenten werden jarenlang onder het tapijt geschoven.

Beeld anp

Reis naar de VS

Tyrus werd in 1910 geboren in een dorp op het Chinese platteland. Al vroeg ontpopte hij zich tot fervent en buitengewoon getalenteerd tekenaar, gesteund door zijn vader. Samen ontvluchtten ze de schrijnende armoede in China en zochten ze nieuwe kansen in Amerika. Tyrus liet zijn moeder en zus achter, en zou hen nooit meer zien.

Op 30 december 1920, na een maand op zee, belandden Tyrus en zijn vader op Angel Island aan de westkust van de VS. Daar hadden de douaniers maar één opdracht: houd de Chinezen zo veel mogelijk buiten de deur. Tyrus' opa had al in de VS gewoond, en daardoor kwam zijn vader makkelijk binnen. Tyrus zelf werd meteen gevangen gezet - het enige jochie tussen talloze immigranten. 'Ik was bang en doodongelukkig.'

Een maand later stapten een tolk en een stenograaf zijn cel binnen en werd Tyrus onderworpen aan een kruisverhoor. Hij had de antwoorden goed geoefend, doorstond de test en werd verenigd met zijn vader in Sacramento. Daar verbasterde een leraar zijn oorspronkelijke naam Tai Yow tot Tyrus.

Al snel vertrok Tyrus' vader naar Los Angeles om zijn geluk te beproeven in de gokwereld - zijn zoon liet hij achter. Tyrus woonde in zijn eentje in een pension toen hij naar de basisschool ging. Vastberaden toog hij twee jaar later zijn vader achterna. Die bleek de Amerikaanse Droom nog niet gevonden te hebben, en samen woonden ze op een etage ingeklemd tussen een slagerij en een bordeel. Na school verdiende Tyrus bij in de huishouding van twee Amerikaanse gezinnen: 50 dollarcent per dag.

Tyrus' vader was in die miezerige tijd zijn eerste echte kunstdocent: 's avonds laat leerde hij zijn zoon de mores van de kalligrafie - met water op oude kranten, want inkt en papier konden ze niet betalen.

Racistische opmerkingen

Op de middelbare school ontdekte een leraar Tyrus' talenten. Hij regelde een zomercursus op het prestigieuze Otis College of Art and Design. Daar studeerde Tyrus uiteindelijk rond 1930 af. Kort daarna overleed zijn vader en stond Tyrus weer op eigen benen. Hij kreeg een tijdelijke betrekking bij de Works Progress Administration, waarvoor hij bibliotheken en andere openbare ruimten van creatieve schilderingen voorzag.

Met vrienden richtte hij de Oriental Artists' Group of Los Angeles op. Ze organiseerden tentoonstellingen van Aziatische kunstenaars - een klap in het gezicht van de gemiddelde Amerikaan die 'patriottistisch' was, en vooral niets van die vreemde Chinezen moest hebben.

Tyrus trouwde, zocht een vaste baan en vond die in 1938 bij de Disney-studio's, waar hij 'in-betweener' werd: een van de vele pennenlikkers die een tekenfilmfiguur met duizenden schetsen tot leven moesten wekken.

Ook in Hollywood waren Aziaten destijds een negatieve bezienswaardigheid, en dat werd Tyrus aan alle kanten duidelijk gemaakt. Hij kreeg racistische opmerkingen naar zijn hoofd geslingerd, en in de kantine vroegen ze hem of hij niet in de keuken wilde staan. Alsof de baan zelf voor Tyrus niet al denigrerend genoeg was: hij stond aan de lopende band waar hij eigenlijk aan de ontwerptafel thuis hoorde.

Beeld anp

Van Bambi tot Disney Legend

Bambi zorgde voor zijn ontsnapping aan deze ellende. Tyrus vernam dat Disney Felix Saltens beroemde boek uit 1923, over een wees geworden ree, wilde bewerken tot een tekenfilm, en in een impasse zat. De studio wilde dezelfde technieken toepassen als in het megasucces Sneeuwwitje: een barokke productie waarin alles even duidelijk was getekend, tot en met elk bloemblaadje op de achtergrond aan toe.

Bij pogingen Bambi tot leven te wekken, werkte dat niet. De herten - toch de hoofdrolspelers - raakten ondergesneeuwd in de pietepeuterigheid van alle tekeningen en je zag bij wijze van spreken door de bomen het bos niet meer.

Hier greep Tyrus zijn kans. Hij zag meteen dat deze film contrasten nodig had en overhandigde zijn baas een serie briljante pastelkleurige landschapstekeningen, gebaseerd op die uit de Song-dynastie (960-1279). Niks geen minutieus nagetekende bomen, het bos werd gereduceerd tot een paar uniek geplaatste streken van een meesterlijke kwast.

Walt Disney was razend enthousiast. 'Wat een wonder, deze oneindigheid van de achtergrond, deze mysterie van het bos!' Tyrus promoveerde van lopendebandmedewerker tot inspiratiebron van vele Disney-medewerkers.

Hij werkte twee jaar aan Bambi, maar werd in 1941 ontslagen - slachtoffer van een staking waaraan hij niet eens meedeed. Op de aftiteling van de film bungelt hij ergens onderaan. Hij werkte daarna tot aan zijn pensioen bij een andere studio, Warner Brothers.

Hij onderging, zoals vele Aziatisch-Amerikanen, vernederingen na de Japanse aanval op Pearl Harbor in 1941. In 1946 werd hij Amerikaans staatsburger. Hij ontwierp daarna talloze prentenbriefkaarten en veel serviesgoed, dat het nu erg goed doet op veilingen. In 2001 werd hij uitgeroepen tot Disney Legend, waarmee eindelijk zijn invloed op Bambi en de vele animatiefilms daarna werd erkend.

Tyrus Wong laat drie dochters na. Die heeft hij altijd aangemoedigd om te tekenen. Maar niet in een boek. Tekenen binnen de lijntjes die anderen hadden getrokken - dat had hij zelf lang genoeg gedaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.