Analyse

Het wonderdocument van Rutte en Kaag moet alsnog leiden tot een kabinet. Hoe groot is die kans?

Informateur Mariette Hamer biedt haar eindverslag aan Tweede Kamervoorzitter Vera Bergkamp aan.  Beeld Freek van den Bergh/VK
Informateur Mariette Hamer biedt haar eindverslag aan Tweede Kamervoorzitter Vera Bergkamp aan.Beeld Freek van den Bergh/VK

Informateur Mariëtte Hamer is optimistisch dat een opzet voor een regeerakkoord, die Rutte en Kaag gaan schrijven, zal leiden tot een doorbraak in de kabinetsformatie. Toch zijn de voortekenen niet gunstig, zeker niet met twee linkse partijen. De kans op een doorstart van het demissionaire kabinet groeit wel.

‘Ik verwacht nog steeds dat er ruimte gaat ontstaan’, zei Hamer dinsdag bij de presentatie van haar eindverslag over tot nu toe mislukte kabinetsformatie. Woensdag is het 98 dagen geleden dat de kiezer naar de stembus ging, maar wat Hamer betreft is de formatie pas ‘net begonnen’.

De eerste twee maanden na de verkiezingen gingen verloren door een vertrouwenscrisis in Rutte, maar het is ‘niet eerlijk’, vindt Hamer, om die periode mee te rekenen. In haar optiek zijn partijen pas circa zes weken bezig met formeren. Het komt vaker voor dat in deze beginnende fase ‘partijen zulke stevige stellingnames innemen’, aldus Hamer. ‘In de Nederlandse politiek duurt het soms lang, maar uiteindelijk komt er een oplossing.’

Na vier weken veelvuldige gesprekken met de zes overgebleven formatiekandidaten is haar conclusie: de partijen zijn bereid te regeren, maar komen er niet uit wie-met-wie. Hamer wijt de impasse aan koudwatervrees. ‘Ik heb steeds geconstateerd dat er op de inhoud openingen zijn te vinden.’

Hamer wil nu dat er half augustus een basisdocument van Rutte en Kaag op tafel ligt waar voldoende partijen voor een meerderheidskabinet zich in herkennen. ‘Dan kan het best eens snel gaan.’ De verwachting is dat de VVD tijdens het schrijven van het document ruggespraak houdt met het CDA en de ChristenUnie. D66 zal waarschijnlijk hetzelfde doen met de twee linkse partijen.

Wie daarna alsnog niet verder wil onderhandelen, zal moeten uitleggen wat de inhoudelijke reden daarvoor is. Een partij uitsluiten puur op basis van de politieke kleur, zoals VVD en CDA nu doen met PvdA en GroenLinks, wordt dan heel lastig, vermoedt Hamer. Ze moedigt partijen aan om over hun eigen schaduw heen te stappen: ‘Het hele politieke leven is een gok.’

Slechte voortekenen

Toch is het nog maar de vraag of het VVD-D66-epistel de andere partijleiders kan verleiden hun loopgraven te verlaten om alsnog samen te gaan onderhandelen over een nieuw kabinet. De voortekenen zijn niet gunstig.

Al maanden weigeren de zes formatiekandidaten überhaupt om met elkaar aan tafel te zitten, terwijl ze het eens zijn over de belangrijkste uitdagingen: stikstofcrisis, woningnood en arbeidsmarkt. Alle partijen vinden dat hiervoor oplossingen moeten komen.

De vraag is waarom het zowel Tjeenk Willink als Hamer dan niet is gelukt om zo’n inhoudelijk compromis te bereiken. Het cynische antwoord is dat de politieke wil ontbreekt. Rutte is herstellende van een vertrouwenscrisis, Hoekstra leidt een partij in puin, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie wonnen geen extra zetels.

De angst van rechts om met twee linkse partijen te regeren én de vrees bij links om als enige linkse partij in een centrumrechts kabinet afgestraft te worden, is half augustus niet verdwenen.

Doorstart kabinet

Niet verwonderlijk is het dus dat de winnaars steeds meer rekening houden met een doorstart van het huidige demissionaire kabinet. Samen haalden VVD, D66, CDA en ChristenUnie twee zetels meer dan bij de vorige verkiezingen. In vrijwel alle situaties beschouwen regeringen dat als een dikke voldoende van het volk om door te gaan.

Inmiddels geven drie van de vier demissionaire partijen – VVD, CDA, ChristenUnie – aan dat zij bereid zijn door te gaan met de bestaande coalitie. Dat blijkt uit het eindverslag van Hamer. ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers heeft zich heel geleidelijk terug gemanoeuvreerd naar het centrum van de macht. Net na de verkiezingen wilde hij nooit meer met Rutte regeren, maar inmiddels is hij daarvan teruggekomen.

Uit het verslag komt naar voren dat ChristenUnie en de VVD naar elkaar toe trekken. Segers stelt zich weer beschikbaar voor hernieuwde kabinetsdeelname als andere meerderheidscoalities ‘expliciet uitgesloten’ zijn. Omgekeerd lijkt Rutte het Segers te hebben vergeven dat hij hem in het paasweekeinde een mes in zijn rug stak (‘Ik wil wel met de liberalen, maar niet meer met hun leider Rutte’). Ruttes eerste voorkeur voor een vierde partij is de ChristenUnie, pas daarna PvdA of GroenLinks, noteerde Hamer.

Irritatie bij links

Intussen neemt de irritatie bij de PvdA en GroenLinks week na week toe. Nadat Segers begin april Rutte leek te hebben uitgesloten, leken de formerende partijen niet om Ploumen en Klaver heen te kunnen. Nu Segers zich nadrukkelijker in de formatie meldt, zien de linkse partijen hun sterke onderhandelingspositie verdampen. Dat VVD en CDA überhaupt niet openstaan voor gesprekken met hen vindt Ploumen een ‘zwaktebod’, Klaver noemt het ‘politieke armoede’.

Bij de VVD vinden ze het met de dag onaantrekkelijker worden om met de linkse partijen in zee te gaan. Ze willen elkaar maar niet loslaten, zo klinkt het daar, en Rutte wil niet regeren met een ‘linkse wolk’.

Nu de ChristenUnie een nieuwe opening heeft gegeven, is het logisch dat Rutte in zijn schrijfsessies met Kaag zijn oude coalitievriend niet vergeet. D66 blijft ondertussen inzetten op een vijfpartijencoalitie met PvdA en GroenLinks. Een doorstart met de ChristenUnie heeft niet de voorkeur, maar de Democraten sluiten de partij van Segers ook niet uit.

De druk ligt nu op Rutte en Kaag. Lukt het ze niet tot een nieuw (meerderheids)kabinet te komen, dan rest niets anders dan de kiezer om een nieuw mandaat te vragen. Dat heeft niemands voorkeur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden