‘Het westerse model werkt niet in Afrika’

Alphonse Muambi..

DEN HAAG De ellende in Congo begon allemaal met de toespraak van François Mitterrand op een Frans-Afrikaanse top in La Baule. De Franse president verzocht de Afrikaanse leiders daar in 1990 om meer democratie: zonder democratisering geen ontwikkelingshulp.

De toenmalige leider van Congo, Mobutu Sese Seko, reageerde prompt op de rede van Mitterrand. Hij stond oppositie toe en beloofde verkiezingen.

Maar het bleek een loos gebaar. Er ontstond chaos in het land dat toen nog Zaïre heette. Ontevreden studenten en muitende soldaten gingen de straat op. Er brak een revolte uit in het oosten van het land, dat, met een zieke Mobutu aan het roer (hij had prostaatkanker), vervolgens verkruimelde.

Een van die studenten was Alphonse Muambi, die, toen de grond hem te heet onder de voeten werd, zijn land in 1994 ontvluchtte. Na vele omzwervingen vond hij liefde en een thuis aan een Haagse kade. Daar leerde hij Nederlands, richtte hij een vertaalbureau op, en werd ook leraar wiskunde. Voorwaar, een succesvol inburgeringsverhaal.

Zijn vaderland liet hem echter niet los. De 40-jarige wiskundeleraar/tolk, die de belangrijkste talen van Congo spreekt (hij lijkt daarmee wel op Bruno Salvador, de Congolese hoofdpersoon uit John le Carrés Luistervink) was waarnemer in 2006, tijdens de eerste democratische verkiezingen. Hij schreef er een boek over: Democratie kun je niet eten. Want zo is het, zegt hij aan zijn Haagse kade: ‘Zolang de bevolking nog honger kent, is democratie een recept waar je geen maaltijd van kunt maken.’

Congo is, zegt hij, een land zonder regering. ‘Ik was in december weer in Kinshasa en je voelt dat de afstand tussen de regering van Joseph Kabila en de gewone mensen onoverbrugbaar is. Het cynisme heerst: Kabila zegt: jullie hebben mij gekozen, ik doe wat ik wil.’

Kabila – wat is dat voor een leider? Hij spreekt de taal van het volk niet eens, zegt Muambi, hij groeide op met het Swahili van Tanzania, waar hij als jongeman woonde. ‘Hij kent het land en de mensen niet. Heb je ’m ooit zien praten? Obama praat, Balkenende praat, Kabila zwijgt.’

Geen mens ontvangt in Congo nog een salaris, met als gevolg dat corruptie als een kankergezwel door de maatschappij waart. Ja, in de jaren van Mobutu was er ook corruptie, maar die was niet zo omvangrijk. Mobutu sprak ooit militairen toe met de volgende woorden: ‘Je vuurwapens zijn je salaris. Steel een beetje, maar niet te veel tegelijk.’ Voorbij zijn die tijden, een Congolees met een kalasjnikov graait nu alles wat hij bijeen kan graaien.

Dat het land nog enigszins intact is, is volgens Muambi te danken aan de traditionele stammencultuur. ‘Op lokaal niveau zijn er nog steeds gerespecteerde leiders, op nationaal niveau ontbreekt elke samenhang.’ Het lukte Mobutu, ook als was hij een dictator, al die lokale chefs in zijn comité centrale samen te brengen. Maar Kabila heeft alle leiders die het goed voor hebben met Congo uitgeschakeld, zegt Muambi. ‘Alleen met een kalasjnikov bereik je nog iets, mensen die een pen hanteren komen niet ver. Het zou geen kwaad kunnen om die lokale leiders weer meer macht te geven in Kinshasa.’

De Congolees geeft het Westen, de Wereldbank, de multinationals én China deels de schuld van de status quo: ze werken allemaal graag samen met Kabila. ‘Met hem is het goed zaken doen. Hij tekent alles.’ Het Westen stak miljoenen in de verkiezingen, maar in de economische ontwikkeling werd vervolgens niet geïnvesteerd.

Terwijl veel Aziatische landen de laatste decennia wel de grote sprong voorwaarts hebben gemaakt, hebben Afrikaanse landen een achteruitgang beleefd. De oorzaak is volgens Muambi de ‘transparantie’ van Afrika. ‘Noem het naïviteit, maar Afrikanen zijn open, terwijl Aziatische landen vaak gesloten zijn.’

Daarnaast heeft Congo nog de pech gehad, zegt hij, dat ze de Belgen als kolonisator kenden. ‘Nu zijn het de Chinezen die de rol van de Belgen hebben overgenomen. Ik heb wel eens geschreven dat Congo een land is als een beeldschone vrouw. Iedereen wil haar hebben.’

Muambi kan vooralsnog alleen maar dromen van een economisch en politiek stabiel Congo, waar meisjes op grote schaal onderwijs genieten, want, zoals het Congolese spreekwoord luidt: Wie een vrouw opvoedt, voedt de hele natie op.

Van democratie droomt hij niet langer. ‘Het westerse model werkt niet in Afrika. Dat heb je ook gezien in Zimbabwe en Kenia. Ik ben een fervent aanhanger van democratie, ik heb er in Congo voor gevochten, maar het is niet gelukt. Waar ik wel in geloof is een Congo als land waar de zon altijd schijnt, een land ook van muziek, voetbal, poëzie en de taal van Molière. Het land van mijn jeugd.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden