Opinie

Het Westen heeft zich steeds op het verkeerde been laten zetten

Niet Rusland, maar het Westen heeft de ene vernedering na de andere moeten slikken.

De Russische president Vladimir Poetin. Beeld anp

Coups en tegencoups zijn weer helemaal terug, en niet alleen in Turkije. Ook in Rusland praten ze graag over coups. Het zal in de Sovjetgenen zitten. De Sovjet-Unie kwam zelf voort uit een coup - de Oktoberrevolutie van 1917 was een bolsjewistische staatsgreep - en blameerde zich voorgoed dankzij een (mislukte) coup van orthodoxe communisten tegen Michail Gorbatsjov. Daarop brak het grote moment aan voor Boris Jeltsin, die de CPSU verbood en in december 1991 op een zondag in Minsk de hele USSR naar de mestvaalt van de geschiedenis verwees.

Deze demontage, nu een kwarteeuw geleden, had veel weg van een coup binnen een coup. Daarbij mocht 'de laatste Sovjetleider' (Gorbatsjov) op last van 'Ruslands eerste gekozen president' (Jeltsin) het licht uitdoen. We noemden het echter geen coup, omdat met het mislukken van de coup tegen Gorbatsjov de democratie leek te hebben gezegevierd. Maar toen de Sovjetvlag boven het Kremlin plaatsmaakte voor de Russische, heerste er in het Westen een grafstemming. De favoriete staatsman Gorbatsjov was vernederd en ingeruild voor Jeltsin, een onberekenbare volkstribuun.

Let op de absurditeit: niet de Russen, maar het Westen maakte zich zorgen om de ondergang van de Sovjet-Unie. De Russen leek het niet alleen weinig te kunnen schelen, maar hun president nam ook het initiatief tot opheffing van het Rijk. Dat Jeltsin een rare was, hadden de westerse leiders goed gezien. Dat was ook niet te missen: de man was vaak dronken, en zijn gezondheid liet snel te wensen over, net als bij vroegere Sovjetleiders. Het is later ook door de Russen zelf betreurd. Zij voelden zich door de fratsen van hun president en zijn corrupte entourage bedrogen. Maar Jeltsin hield zich wel aan de afspraken met het Westen. Hij trok de Sovjettroepen uit Europa terug en was goede maatjes met Bill Clinton, die de grappen en grollen van Boris wist te waarderen. Dankzij Amerikaanse spindoctors won Jeltsin de (frauduleuze) Russische presidentsverkiezingen van 1996, waarin de communist Zjoeganov en de clown Zjirinovski werden afgetroefd. Datzelfde jaar stelde ook Clinton met hulp van diezelfde strategen zijn herverkiezing veilig.

Verkeerde been

Washington was toen oppermachtig. Niemand had destijds kunnen denken dat er twintig jaar later weer een Clinton zou warmlopen voor het Witte Huis, waarbij zij het moet opnemen tegen een kandidaat die openlijk met het Kremlin flirt. Donald Trump is nu de grootste clown. Niet Rusland, maar het Westen heeft de ene vernedering na de andere moeten slikken.

Het begon bij de Lewinski-affaire, waarna de verkiezingssoap tussen George Bush en Al Gore in Florida, de aanslagen op 9/11, de afwezige massavernietigingswapens in Irak, de ineenstorting van Wall Street, de eurocrisis, de uit democratisch oogpunt rampzalige Arabische Lente, de vluchtelingenstroom naar Europa, en de populistische veenbrand tegen de 'EUSSR' de rest deden. Ondertussen ontwikkelt de moslimterreur zich van kwaad tot erger, van Al-Qaida tot Islamitische Staat, en is Moskou via Syrië weer terug als politieke stoorfactor in het Midden-Oosten.

Voornaamste constante: het Westen heeft zich steeds op het verkeerde been laten zetten en zichzelf voor schut gezet, alsof ook de democratische wereld door een stel sukkels wordt geleid. Ik zal niet zeggen dat het Kremlin daar steeds een hand in had, maar je gaat het wel denken. Dat is zeker zo in Oekraïne, waar in maart 2014 de Krim door groene mannetjes werd geannexeerd en rond de stad Donjetsk een hybride oorlog woedt. Daarbij ontkent het Kremlin alles, maar beschuldigt Moskou het Westen ervan in Kiev een fascistische anti-Russische coup te hebben gefaciliteerd.

Paranoia

Toegegeven: Vladimir Poetin, een oud-KGB'er die in 1999 onder verdachte omstandigheden als 'sterke man' kwam bovendrijven, was de eerste om op 9/11 te zeggen dat hij het niet gedaan had en Amerika steun toe te zeggen in de 'war on terror'. Hij leverde hand- en spandiensten bij de inval in Afghanistan. Maar waren de Russen voorheen niet de grootste sponsoren van anti-westerse terreur? Was Afghanistan niet ook de nagel aan de doodskist van de Sovjet-Unie? Was de CIA die later zo vreselijk zou miskleunen niet trots op de operaties waarmee de Koude Oorlog was gewonnen? Daarbij kon de regering-Reagan rekenen op de Poolse paus in Rome, op dissidente intellectuelen en vakbondsactivisten in Oost-Europa, op jihadisten in Afghanistan, én op het Saoedische koningshuis dat de olieprijs laag hield. En het was de vluchtelingenstroom uit de DDR die de doorslag gaf bij de val van de Berlijnse Muur en de wederopstanding van de 'Duitse wereld'.

In het Westen zagen we dat (terecht) als een overwinning voor de democratie. Maar in het Kremlin zijn ze een aaneenschakeling van door het Westen georganiseerde coups blijven zien. Tegenwoordig heerst de paranoia overal. Niet alleen met groene mannetjes op de Krim, maar ook bij 'de lange arm van Ankara' die wij in Europa ontwaren, en in Turkije zelf, waar de in Pennsylvania verblijvende moslimprediker Fethullah Gülen ervan verdacht wordt tegen de democratische regering-Erdogan te hebben samengespannen. Mét steun van Amerika en duistere NAVO-netwerken!

Ik denk niet dat deze fenomenale propagandacoup standhoudt, daarvoor is dit complotdenken te waanzinnig. Maar als Poetin denkt dat hij het Westen tuk heeft met een koekje van eigen deeg, kun je hem dat niet kwalijk nemen.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden