Het werk van Rilke relativeert

Bij het grote publiek zijn ze niet altijd even bekend, maar door hun collega-kunstenaars worden ze bewonderd – de artist’s artists....

Troost, dat is het voornaamste dat actrice Maria Kraakman (34) put uit het werk van Rainer Maria Rilke. Deze romantische dichter vindt zij een must voor iedere jonge kunstenaar. Eigenlijk ook voor Orlando, de romanfiguur uit het beroemde boek van Virginia Woolf, in wiens huid Maria is gekropen voor de voorstelling die zij vanaf morgen speelt met toneelgroep Oostpool. ‘Als Orlando Brieven aan een jonge dichter van Rilke had gelezen, dan zou hij het een stuk gemakkelijker hebben gehad bij zijn zoektocht een goed dichter te worden.’

Ze citeert: ‘Kunstenaar zijn betekent: niet rekenen en tellen; rijpen als de boom die zijn sappen niet opstuwt en die rustig in de voorjaarsstormen staat zonder bang te zijn dat er geen zomer zal volgen. De zomer komt toch. Maar alleen voor de geduldigen die leven alsof de eeuwigheid voor hen ligt, zo onbezorgd stil en ver. Ik leer dat iedere dag, leer dat ten koste van pijnen waarvoor ik dankbaar ben; geduld is alles!’

Deze passage had Maria Kraakman wat graag gekend toen ze in 2005 een Gouden Kalf kreeg voor haar rol in de film Guernsey. ‘Ik heb mij nooit zó ellendig gevoeld als de dagen na de prijsuitreiking. De week van de nominatie was iedereen heel aardig tegen mij, kreeg ik bloemen en telefoontjes, ook van mensen die ik niet kende. Ik werd even omhoog getild. Na het kalf was er een grote stilte. Het gevoel van die week ervoor wilde ik terug, en ik besefte dat het verlangen naar dat soort aandacht gevaarlijk is. Dus ging ik mij afvragen wat ik aan die prijs had. Ik ging er niet beter of slechter door spelen, en gelukkiger werd ik niet van alles wat het losmaakte.’

De troostrijke woorden die ze in die periode kon gebruiken, vond ze een jaar later. Maria Kraakman verdiepte zich in het werk van Rainer Maria Rilke omdat ze de voorstelling Rainer Maria over hem zou maken met theatergroep De Warme Winkel.

‘Rilke schrijft dat jonge mensen moeten doen alsof ze eeuwen de tijd hebben om zin en zoetheid te verzamelen, om te rijpen. Dat inzicht haalde bij mij veel druk van de ketel. Juist als je aan het begin staat van je volwassen leven denk je dat het nú moet gebeuren. Terwijl je juist de tijd moet nemen om tot wasdom te komen. Zodra je de drang snel de top te bereiken loslaat, presteer je ook beter. Orlando leeft bijna vier eeuwen lang om tot groei en inzicht te komen, en is er dan nóg niet. ‘Mijn geest is nog in staat van wording’, zegt hij. Dat relativeert, net zoals het werk van Rilke relativeert. Hij lijkt de rust te hebben te kijken, onderzoeken, eindeloos te schaven, geduld te hebben. Dit lukt mij lang niet altijd, maar zijn werk heeft wel een positieve invloed op hoe ik in mijn vak én in het leven sta. Als je niet oppast, leef je van rol naar rol en vergeet je je eigen leven te leven, dat belangrijker is.’

In de voorstelling Rainer Maria speelt ze een man die wordt overweldigd door de schoonheid van drie heidetakjes die uit een boek zijn gevallen. ‘Een gevoel van schaamte overvalt hem omdat hij beseft dat hij ooit op de hei tussen een zee van deze takjes liep en zich te midden van deze schoonheid niet gelukkig voelde. Deze voorstelling is het beste wat ik tot nu toe gedaan heb. We speelden vier hyperkwetsbare wezens die probeerden poëzie te maken op allerlei mogelijke manieren. Het was geen Heil Rilke!-voorstelling. We maakten hem ook belachelijk met het beschrijven van dingen uit de natuur. Of eigenlijk staken we de draak met esoterische types die aan de haal gaan met zijn levenswijsheden.

‘De scène over de heidetakjes geeft een doodsimpel gegeven weer dat ik herken: waarom ben je vaak zo bezig met dingen die er niet toe doen, waardoor je geen oog hebt voor al het moois om je heen? Waarom surf ik zo vaak op internet om te lezen wat anderen over theater schrijven? Omdat ik zo graag wil dat mensen mijn werk goed vinden. Van roem en eer ga je niet beter schrijven, schreef Rilke. Het schrijven zelf is wat je gelukkig maakt. Bij mij gaat dat op voor spelen, alle randverschijnselen die erbij komen kijken, leiden af.’

Dankzij haar liefde voor het werk van Rilke voelt ze veel affiniteit met Orlando, de rol die ze momenteel speelt. Orlando is immers de jonge kunstenaar over wie Rilke veel heeft geschreven, vol van ongeduld om te scheppen en op zoek naar de juiste woorden. ‘In Orlando kan ik alles van Rilke kwijt: hij is ook zo’n gevoelige ziel die poëzie nodig heeft om zich te uiten, om te vatten wat niet te vatten is. Beiden krijgen steeds het deksel op hun neus bij vrouwen op wie ze verliefd zijn. Bij Orlando leidt dat er onder andere toe dat hij van een man in een vrouw verandert. Bij Rilke speelt die rolverwisseling ook; hij is in zijn jeugd opgevoed als een meisje en werd op zijn 10de naar een militaire opleiding gestuurd.’

Als ze moest kiezen tussen de twee heren, dan zou Maria Kraakman een lichte voorkeur hebben voor Orlando. ‘Zijn naïviteit en openheid maken hem tot een grappig figuur. Virginia Woolf heeft hem de humor gegeven die de bloedserieuze Rilke mist. Rilke is als Orlando: van alles het beste willen. Hij had wel een Virginia Woolf kunnen gebruiken, die ernaar kijkt en erom lacht.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden