'Het was juist spannend, we hadden de stoerste verhalen'

De man van de grote kroongetuigenzaken ging onlangs met pensioen. Afspraken maken met criminelen is soms onvermijdelijk, zegt hij. 'In het riool zwemmen geen witte zwanen.'

Al snel ging het mis. Het Liquidatieproces, dat uitgroeide tot het omvangrijkste strafproces in de Nederlandse geschiedenis, liep na drie dagen muurvast door onderling wantrouwen, bokkige advocaten en een rechtbankvoorzitter die er, zegt hij zelf, 'als een tractor' doorheen denderde. Frits Lauwaars: 'Dan zeg je: jongens, allemaal de toga's uit, de kou moet uit de lucht.'


Daar zaten ze, begin 2009, in een bovenzaaltje van de extra beveiligde bunker in Osdorp: vier rechters, vijf officieren, dertien advocaten en het hoofd beveiliging. Iedereen mocht zeggen wat hem dwars zat. Lauwaars (70) wilde als vanzelfsprekend het voorzitterschap op zich nemen, maar zijn collega-rechters beletten dat; hij was voor schoolmeester uitgemaakt en daarmee deel van het probleem. De jongste rechter zat voor, Lauwaars kreeg als laatste het woord. 'Dat was even slikken', zegt hij nu. 'Ik zag de advocaten één voor één ontspannen. Dat hadden mijn collega's goed gedaan. Ik heb de hand in eigen boezem gestoken en me minder directief opgesteld. We moesten tenslotte nog een heel jaar met elkaar door. Dachten we.'


Heeft u ooit vermoed...

'Nee. Niemand.'


... dat het proces vijf jaar zou duren?

'Wij waren daar wel bezorgd over, omdat je op een gegeven moment niet meer weet of je alle stof nog beheerst. Er kwamen zo ongelooflijk veel punten langs dat je denkt: jee, hoe krijgen we dat allemaal geraadkamerd en op schrift?'


Het Liquidatieproces moest een punt zetten achter een reeks afrekeningen in de Amsterdamse onderwereld. Het telde 10 liquidatiezaken, 11 verdachten, ruim 300 getuigen, 300 ordners dossier, 12 duizend processen-verbaal en 181 zittingsdagen. Lauwaars kreeg de zaak vanwege zijn ervaring met complexe strafprocessen en omdat hij niet bang was voor het afbreukrisico. 'Je wordt beoordeeld door de media, door advocaten, door officieren wier mening tot aan de procureurs-generaal gaat, door nabestaanden, het publiek en uiteindelijk door de juridische wetenschappelijke wereld, met je vonnis. Als je het niet goed doet: daar gáát je reputatie. Ik was daar, mede vanwege mijn leeftijd, niet bang voor. In mijn achterhoofd speelde wel dat mijn collega's nog jaren door moesten.'


Frits Lauwaars is een markante persoonlijkheid. Hij staat bekend om de ontwapenende humor waarmee hij zijn zaken behandelt, zijn flamboyante verschijning, ijdelheid en zelfspot. Als hij voor een wrakingskamer komt, zegt hij tegen zijn mede-rechters: 'Oorlogskleuren op en trek je beste jasje uit de kast' - je zit dan immers zonder toga in de zaal en de rechtbank moet niet overkomen als een 'suffige verzameling ambtenaren waarvan men denkt: jeetje, zonder die toga's hou je niks over'.


De voormalig consultant kwam als buitenstaander in de rechtspraak terecht en groeide uit van 'nobody naar wie niemand luisterde' tot de éminence grise onder de Nederlandse rechters. Hij deed de grootste civiele- en strafzaken en was een van de grondleggers van de kwaliteitsnormen in de rechtspraak. Berucht is zijn liefde voor exclusieve auto's en zijn boot, een Italiaanse speedcruiser met een 'bordeelinterieur'. 'Rechters vinden zo'n boot niet kunnen en dat vind ik dan weer extra leuk.'


De man van de grote kroongetuigezaken ging onlangs met pensioen en sprak als laatste vonnis in het omvangrijkste Nederlandse strafproces ooit.


Was het slopend?

'Rond Kerstmis heb je zo'n moment van: pfff, ik ben moe, ik heb hard gewerkt en nou moet ik ook nog naar m'n schoonmoeder. Dat gevoel heeft heel Nederland rond de kerst. Het Liquidatieproces begon met geweldige bewondering van collega's die zeiden: 'Wat goed dat je dit na je 65ste nog doet.' Op den duur kreeg iedereen medelijden. Dan zagen ze ons weer staan bij de lift, met die koffers vol dossiers. Of we gingen weer in die rotbus naar die rotbunker. Maar het was juist spannend, met al die verdachten en verrassingen. Wíj hadden de stoerste verhalen.'


Er is vier keer gewraakt.

'Ja, dat is veel. Mijn collega's voelden zich in hun integriteit aangetast, maar ik ben gehard in wrakingen. Direct vraag ik mij af of het kans maakt, want dat gebeurt met mijn directe stijl weleens. Maar ik ben nog nooit weggestuurd. Dus dacht ik: je doet maar.'


Het aantal wrakingen neemt toe. Er gaan stemmen op om de regeling te beperken.

'Daarmee ben ik het eens. Er wordt vaak op wraking aangedrongen terwijl de kans van slagen zo klein is, dat het een machts- en vertragingsmiddel lijkt. Wraking is een uiterste middel voor de advocatuur en daarvan moet je niet te vaak gebruik maken. In sommige landen gelden strenge criteria voor wrakingen. Over criteria voor de Nederlandse regeling zou ik best eens willen nadenken.'


Zijn de verhoudingen in de rechtspraak verhard?

'Absoluut, met name bij advocaten. Die kunnen zich erg agressief opstellen, zogenaamd in het belang van hun cliënt. De verharding bij het Openbaar Ministerie (OM) is daar een afgeleide van - als je wordt aangevallen sla je terug. Toen ik zestien jaar geleden het Hakkelaarproces leidde, ook een zaak met veel verdachten, kroongetuigen en geduchte advocaten, was de sfeer nog gentlemanlike. Ook daar werd hard gevochten, tussen roemruchte advocaten als Piet Doedens en officieren als Fred Teeven, maar op een elegante manier. Het Liquidatieproces vergde veel energie aan het overeind houden van de sfeer.'


Advocaten zouden meer oog moeten hebben voor het belang van de rechtsstaat, vindt hij. En hun cliënten dienen aanwezig te zijn in de zittingszaal. 'Een verdachte is onschuldig totdat hij is veroordeeld, maar ik vind dat je de plicht hebt te verschijnen als je je verdedigt tegen iets wat de staat je ten laste legt.' Een aanwezigheidsplicht bij de uitspraak van het vonnis vindt hij geen gekke gedachte: 'Naar het vonnis in het Liquidatieproces luisterden advocaten, journalisten, nabestaanden, publiek. Wie waren er niet? Bijna alle verdachten. Ik vind dat niet kunnen.'


Na jaren in het handels- en civielrecht te hebben gewerkt, begon Lauwaars zestien jaar geleden zijn eerste grote strafproces met de zaak van hasjhandelaar Johan V., alias de Hakkelaar. Daarin verschenen twee kroongetuigen, terwijl daarover nog geen wetgeving of jurisprudentie bestond. Hij heeft zijn carrière afgesloten met een soortgelijke zaak, waarin hij de regels voor kroongetuigen heeft aanscherpt.


Het was een worsteling, erkent Lauwaars. 'We liepen op tegen de scheiding die juridisch is aangebracht tussen de bescherming van de kroongetuige en zijn strafvermindering. Een kroongetuige ziet dat verschil niet. Die denkt dat over zijn bescherming te onderhandelen valt. Wij werden in de zittingszaal telkens geconfronteerd met nieuwe beschermingseisen van Peter la S., terwijl wij daar niks over te zeggen hadden. Ik werd er soms nijdig om.


'Die getuigenbescherming is niet zo goed geregeld als zou moeten. Meer kroongetuigen zijn ontzettend kwaad over de manier waarop ze zijn behandeld door de staat. Daarom deden wij in ons vonnis de aanbeveling aan de wetgever: laat die beschermingsovereenkomst voortaan controleren door een onafhankelijke commissie waarin ook rechters zitten, zodat een kroongetuige zich beter beschermd voelt dan wanneer alleen het OM erover gaat.'


U heeft uw zegen gegeven aan een regeling die samenwerking toestaat met moordenaars.

'Het is zoals het OM zegt: in het riool zwemmen geen witte zwanen. Dat onderschrijf ik van harte. Ik heb vanaf het begin die hele maatschappelijke discussie meegemaakt dat je als overheid nooit je handen mag vuilmaken aan afspraken met een crimineel. Wij zeggen: het kan wel, maar onder heel strenge normen. Het is een keuze tussen twee kwaden, maar de onrechtvaardigheid is groter als je boeven niet hun gerechte straf kunt geven.'


Zijn komst naar de rechterlijke macht, dertig jaar geleden en na een carrière in de veevoer- en baggerindustrie, deed heel wat doorluchtige wenkbrauwen fronsen. Omgekeerd vond Lauwaars het bij de rechtbank op z'n zachtst gezegd een organisatorische puinhoop. Bij Ballast Nedam was hij gewend aan rechtstreekse computerverbindingen met Saoedi-Arabië. 'Hier gooide de bode 's ochtends een gebaksdoos met dossiers op de trap van je privéwoning. Rechters waren koninkjes met een gerechtssecretaris die opstond als ze binnenkwamen. Er was een hoofdgriffier die de boel leidde, er kwam een plons geld van het ministerie en dat was het.'


De voormalige consultant bood zijn organisatorische inzichten aan, 'maar als je je sporen als rechter niet had verdiend, had je niks in te brengen. Als we consultants inhuren, is dat soms nog steeds zo. Dat is jammer.'


Lauwaars drong er een decennium geleden op aan dat rechters transparanter zouden werken. Hij werd ook een van de grondleggers voor de kwaliteitsnormen. Met een werkgroep had hij meetwaarden bedacht als: hoe vaak wordt je vonnis door het hof onverschoonbaar vernietigd? 'Alleen al met die term kreeg ik iedereen op de kast. Dan zeiden ze: 'Frits, wat ís dat in hemelsnaam?' Ik zei: als je na het oordeel van het hof een rooie kop krijgt, de deur achter je dichttrekt en hoopt dat er niemand binnenkomt, is je vonnis onverschoonbaar vernietigd. Nou, toen begrepen ze het.'


Lauwaars is wars van conventies en gespeend van elke statigheid. Hij hekelt 'die ouderwetse houding van verheven doen'. Rechters zijn openhartiger geworden, stelt hij, en durven zich kwetsbaarder op te stellen. Vroeger lieten ze het niet merken als ze iets niet wisten, nu is er ruggespraak. En ze zijn meer streetwise. 'Ik was in het bedrijfsleven grote bedragen gewend en kon tegen mijn collega's zeggen: 'Sorry jongens, maar die schadevergoeding die jullie voorstellen, is belachelijk.' Die misplaatste zuinigheid is afgenomen.'


Herkent u zich in het Leeuwardens manifest, dat is ondertekend door honderden rechters die de werkdruk te hoog vinden?

'Nee, maar ik zal ook niet zeggen dat het ten onrechte is opgesteld. Ik zie mijn collega's lopen van zitting naar zitting, ik zie de enorme stapels op hun bureaus. De werklast is hoog. Maar veel rechters willen alles zelf lezen. Ze houden niet van delegeren, een goede gerechtssecretaris een uittreksel laten maken. Ik deed dat wel, anders kon ik die grote zaken helemaal niet doen. Mijn collega's voelen zich onzeker als ze niet alles zelf hebben gelezen. Ik ken rechters die tot 3.00 uur 's nachts doorlezen, allemaal onzinnige tapverslagen, gekkenwerk. Ik ga de avond voor een belangrijke zitting juist om 21.30 uur naar bed, kijk een domme film en ben 's ochtends fris en scherp.'


De opstellers van het manifest hebben gelijk als ze klagen over een verambtelijking, zegt Lauwaars. Rechters moeten voldoen aan productienormen. Een organisatie kan niet zonder, vindt hij, maar je kunt ook overdrijven. 'Die eigengereide koninkjes van vroeger wilde je soms een geweldige rotschop geven, maar er zaten wel illustere figuren onder. Door die verambtelijking is het kleurrijke verdwenen. Het beleid is daarin erg ver doorgeschoten.'


Minister Opstelten en staatssecretaris Teeven van Justitie wordt verweten dat ze te snel reageren op de onderbuikgevoelens van de samenleving.

'Dat doen ze. Dat vind ik jammer. Ik vond het ook vervelend, en met mij veel rechters, dat ze zich niet distantieerden van de uitlatingen van Wilders dat de rechtsstaat een circus zou zijn, en niet objectief. Opstelten zei niks en dat vind ik niet kunnen. Je hoort pal voor de rechtsstaat te staan, wat meneer Wilders er ook van vindt. En als de minister het niet doet, moeten rechters het zelf doen. Dan ga je bij Pauw & Witteman zitten om daar stelling tegen te nemen.'


Rechters doen dat niet. Die spreken door hun vonnis, heet het.

'Ga daar toch gewoon zitten om te zeggen dat Jan Moors, die tijdens het Wildersproces hard is aangevallen door de pers, een van onze beste rechters is! We moeten inzien dat de maatschappij kritischer wordt en we niet meer om de media heen kunnen.'


Vrienden noemen u 'ijdel, op een acceptabele manier'. Bent u zelf gevoelig voor wat de media over u schrijven?

'Ik zal niet ontkennen dat het me raakt. Ik lig er niet wakker van, maar als ze je als schoolmeester neerzetten, word je daar niet blij van, met je ijdelheid. En toen ik zag dat La S. mij in zijn boek over het Liquidatieproces om de haverklap chagrijnig noemt, heb ik gevraagd of hij dat eruit wil halen. En dat doet hij.'


Lachend: 'Je mag van alles over me schrijven, maar het moet wel wáár zijn.'


CV

1-1-1943 Geboren te Rotterdam


1955-1961 Gymnasium B in Arnhem


1961-1967 Rechtenstudie in Leiden


1967-1968 Militaire dienst


1968-1972 Managementtrainee Trouw & Co, producent van dierspeciaalvoeders


1972-1976 Consultant bij Van der Torn & Buning


1977-1981 Assistent Hoofd Baggerdivisie Ballast Nedam


1982-2013 Rechter in Amsterdam

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden