Ineke van Gent

De Wending Ineke van Gent, burgemeester van Schiermonnikoog

‘Het was echt schrikken: zo’n mooi stukje aarde, zo’n bende’

Ineke van Gent Beeld Kiki Groot

Nadat vrachtschip MSC Zoe in de nacht van 1 op 2 januari 342 containers verloor in de Noordzee, was burgemeester Ineke van Gent van Schiermonnikoog plots hoeder over 250 duizend kilo troep. En had ze als overtuigd pacifist opeens het leger nodig.

Onlangs, tijdens een bijeenkomst van Nationaal Park Schiermonnikoog, werd de vraag gesteld: wie koopt er nooit iets bij de Action? Er ging slechts een vinger de lucht in, vertelt burgemeester van Schiermonnikoog Ineke van Gent (62). Het was dezelfde confrontatie als toen ze donderdagochtend 3 januari op het strand stond. Die alternatieve kustlijn van rotzooi, zover het oog reikte, van plastic spul verpakt in plastic, besefte ze: ‘Dit zijn wij, dit is onze consumptiemaatschappij.’

Zelf is ze er een nog bewustere consument van geworden, verklaart het voormalig Tweede Kamerlid voor GroenLinks bijna een half jaar later in het gemeentehuis van het eiland waar ze in september 2017 aantrad als burgemeester. ‘Heb ik dat wel echt nodig?, vraag ik me op zulke momenten af. Ik hoop dat anderen dat ook doen.’

In haar werkkamer staan twee aangespoelde krukjes en een My Little Pony-figuurtje als relikwieën uit de week waarin naast de minder fraaie ook de mooie kant van de menselijke beschaving zichtbaar werd. Eilanders, toeristen en andere vrijwilligers sloegen de handen ineen om het rommelspoor uit te wissen.

‘Het was ellendig, die bende, maar het bracht mensen wel dichter bij elkaar. Bijna organisch. De gemeenschapszin was ongekend. Dat heeft mij echt ontroerd. Niet kletsen maar poetsen, letterlijk in dit geval, in barre omstandigheden. Dat was fantastisch om te zien, en was hard nodig!’

Ineke van Gent
Geboren: Arnhem, 21 juni 1957

1976-1980 Sociale academie

1985-1994 Gemeenteraadslid Groningen PSP, later GroenLinks

1994-1998 Districtshoofd FNV

1998-2012 Tweede Kamerlid GroenLinks

2013-2017 Regiodirecteur NS

2017- Burgemeester Schiermonnikoog

Een ijzige noordwesterstorm teisterde het eiland die eerste week van januari. Nu is het bijna 30 graden en lijkt het alsof iets of iemand in het oosten een föhn heeft aangezet. Aan de voet van het duin bij strandpaviljoen De Marlijn hebben huurfietsen van de firma Soepboer hun vertrouwde plek weer ingenomen.

Onpasselijk wordt Van Gent er nog steeds van, als ze de foto’s ziet van de vuilnisbelt die zich daar ophoopte. Ze nam er bestuurders mee naartoe om hen te doordringen van de ernst en omvang van de containerramp die nu niet meer zo mag heten. Het was namelijk een ‘containercalamiteit’, geen ‘containerramp’, oordeelt het Instituut  Fysieke Veiligheid, dat in opdracht van de drie noordelijke veiligheidsregio’s en het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat een evaluatie uitvoerde.

Een non-discussie, vindt Van Gent het scherpslijpen van predicaten. Ongepaste relativering ook. ‘Wij stonden letterlijk met onze poten in de zooi. Een containercalamiteit? Prima. Maar één met rampzalige ecologische gevolgen.’

Want Schiermonnikoog mag dan opgeruimd ogen, het eiland is zeker nog niet schoon, benadrukt ze. De minuscule korrels plastic liggen nog overal, talloos, nauwelijks zichtbaar voor het oog. Met een speciale stofzuiger (‘een soort omgekeerde bladblazer’) worden ze verwijderd. Maar die operatie ligt tijdelijk stil vanwege het broedseizoen.

Serie De Wending

In deze serie interviews spreekt de Volkskrant met mensen die een gebeurtenis meemaakten die een grote impact had op hun leven. 

Als eilandburgemeester is Van Gent ook strandvonder. In die rol ziet ze toe op aangespoelde goederen. Plots was ze hoeder van 250 duizend kilo troep. ‘Er kwamen meteen allerlei functionarissen naar het eiland, bijvoorbeeld verzekeringsmannen van de rederij en de douane. Maar die hebben nog geen zeeppompje opgeruimd.’

Van Gent begon haar loopbaan als maatschappelijk werker. Een aanpakker noemt ze zichzelf. Praktisch en pragmatisch. ‘Dat kwam goed van pas. Hup, dacht ik, het hoofd koel houden en de schouders eronder. Dit is een eiland van overlevers die vaker op zichzelf aangewezen zijn.’

Toch had u zo’n klus vast niet verwacht toen u in 2017 voorgedragen werd als burgemeester van de kleinste gemeente van Nederland?

‘Mensen denken misschien dat je naar Schiermonnikoog gaat om een beetje uit te waaien aan het einde van je carrière. Maar ik zit nog vol energie. Een meewerkend voorman en burgervader zochten ze. Een meewerkend voorvrouw en burgermoeder hebben ze gekregen.’ Met een grijns: ‘Je mag je hier overal mee bemoeien, daar hou ik wel van.’

Wanneer drongen de omvang en ernst van de situatie tot u door?

‘Toen we in de nacht van 1 op 2 januari hoorden over verloren containers en aangespoelde goederen op Vlieland en Terschelling, wisten we dat Schiermonnikoog ook aan de beurt zou komen. In de nacht van 2 op 3 januari werd ik gewaarschuwd dat er enorme hoeveelheden spullen op ons strand waren aangespoeld. De ochtend van 3 januari ging ik heel vroeg naar het strand, samen met de brandweer en iemand van Natuurmonumenten. Dat was echt schrikken: zo’n mooi stukje aarde, zo’n bende.

‘Ik barst op zo’n moment niet in huilen uit, daar ben ik te nuchter voor, maar het was verschrikkelijk om te zien.  Vrij snel daarna kwam het besef: ik ben hier de burgemeester, ik ben verantwoordelijk, dit gaan we met elkaar opruimen. Die zaterdag zouden we op vakantie gaan naar Suriname. Toen ik die donderdag thuiskwam, zei mijn man: ik heb de reis al geannuleerd.

Ineke van Gent Beeld Kiki Groot

‘De eerste mensen kwamen al snel naar het strand. Jutten zit in de aard van eilanders. ‘Het bloed kruipt waar het niet gaan kan, burgemeester’, biechtten ze me met enige schroom op. Op dat moment dacht ik: weg is weg. Je kunt wel eerst uitgebreid gaan vergaderen, maar daar wachten eb en vloed niet op. Dan spoelt al die troep weer in zee.

‘Al gauw bleek het meeste spul waardeloos. Vervolgens hielp iedereen die maar enigszins kon lopen mee opruimen. Grotere eilanden hebben eigen bergingsbedrijven, wij niet. Daarom belden we de boeren. Zeven zijn er op het eiland, maar zij hebben tractoren en wagens. Ook de reddingsmaatschappij, Natuurmonumenten, brandweer, medische zorg, onze eigen buitendienst en toeristen hielpen, vrijwilligers van de wal boden zich aan. Maar het was rotweer, donker, koud nat, je zit met de getijden, het werd vroeg donker en delen van het eiland zijn niet goed bereikbaar. De optie om Defensie om hulp te vragen kwam op tafel. Toen hebben we als eilandburgemeesters overlegd. Daar kwam uit: Terschelling de extra vrijwilligers, wij het leger.’

Infanteristen van de 43 Gemechaniseerde Brigade kwamen die vrijdag naar Schiermonnikoog. Surreële taferelen, het gemeentehuis leek wel een commandocentrum.

‘Zat ik als pacifistische ex-PSP’er opeens met een kolonel en een majoor aan tafel! Daar konden ook zij wel om lachen. Kunduz (als Tweede Kamerlid voor GroenLinks stemde Van Gent in 2011 als enige uit haar fractie tegen de politiemissie naar Kunduz, Afghanistan, red.) waren ze volgens mij niet vergeten. Maar de verstandhouding was meteen prima. De militairen hebben geweldig werk verricht, dat heb ik minister Ank Bijleveld nog geappt.’

Ineke van Gent Beeld Kiki Groot

Van Gent wijst op een schildje van de brigade, op een prominente plek in haar werkkamer, dat ze als aandenken kreeg. ‘Mijn vader was beroepsmilitair, mijn broer ook. Die is kort na mijn installatie op Schiermonnikoog overleden. Zondag bij het afscheid stonden de militairen die hadden geholpen met opruimen in een halve cirkel op het strand. Ik sprak hen toe, was moe zoals iedereen, en toen kreeg ik het toch even te kwaad. Werd het opeens heel persoonlijk. Als mijn vader en broer dat hadden mogen meemaken, hadden ze dat vast heel mooi gevonden.’

Van een afstandje leek het soms: iedereen doet maar wat.

‘Dat is echt onzin. Er was elke ochtend en einde van de middag een briefing met alle betrokkenen. Het viel gewoon heel mooi in elkaar. Sommigen vonden mij een beetje streng. Maar soms moet dat.’

Er kwamen 2.200 vrijwilligers naar Schier om te helpen opruimen. Daar was te weinig regie op, blijkt uit de evaluaties.

‘Het is goed om te leren van evaluaties. Maar als je geconfronteerd wordt met zo’n onverwachte gebeurtenis, is het ook een kwestie van doorpakken. We moesten gewoon keihard aan de slag. Dan lopen theorie en praktijk nog weleens uiteen.

‘Fantastisch natuurlijk dat mensen zo begaan zijn met ons eiland, maar er moeten geen ongelukken gebeuren in al dat enthousiasme. Niet iedereen was goed voorbereid, sommige mensen kwamen met kleine kinderen aanzetten met van die dunne regenlaarsjes aan. Dat was geen goed idee. We hebben mensen gewaarschuwd voor de kou en gezorgd voor vervoer en warm drinken.’

Op de vrijdag hoorde ik vrijwilligers zelfs morren: waar is al die troep dan?

‘Rond de opgangen was het strand snel opgeruimd. Maar verder oostwaarts, op het veel lastiger te bereiken deel van het strand en in de duinen, lag nog zoveel troep. Boeren hebben mensen daarheen gebracht en gehaald, anderen hebben we tegengehouden zodat ze niet te ver zouden afdwalen. Dat was voor sommigen een teleurstelling. Maar het was natuurlijk geen all-inclusive-opruimtripje.

‘Bedenk dat wij die enorme toestroom ook niet hadden verwacht. Maar het leefde enorm, de boot voer voor de halve prijs, de bus was gratis. Dat hadden we misschien beter moeten afstemmen. Zaterdag, toen er ook nog storm voorspeld werd, heb ik gezegd: blijf alstublieft thuis en kom op een ander moment.’

Eilandburgemeesters vragen al jaren om maatregelen om het containervervoer boven de Wadden aan banden te leggen. Is het geen illusie te denken dat zo’n mondiale economie zich laat temmen?

‘Aan zo’n mentaliteit heb je niks. Dit kan gewoon niet langer zo. Containers worden niet goed vastgemaakt, de controle daarop is afgenomen, de marges zijn steeds kleiner en daardoor wordt de noodzaak om kortere routes te kiezen steeds groter. TNO bekijkt nu of dat anders kan, de Onderzoeksraad voor Veiligheid onderzoekt de oorzaak van de ramp. Verandering gaat stap voor stap, al vindt de minister veel van de maatregelen die wij voorstaan nog ‘prematuur’. Alleen roepen ‘dit nooit weer’ en vervolgens niks doen, dat is geen optie meer.’

U maakte zich ook boos om de houding van de reder van de MSC Zoe. Wat verwijt u het bedrijf, dat onlangs een deel van de claims voldeed?

‘De reder heeft meteen gezegd: wij zorgen dat de verloren lading wordt opgeruimd en vergoeden alle kosten. Maar er ligt nog steeds veel rotzooi op de eilanden en in zee. Nog lang niet alle containers zijn geborgen. Nog steeds weten we niet precies wat er in die containers zat.

‘Ik ben van de school: de vervuiler betaalt. Maar er zijn nog steeds onbetaalde rekeningen. Ze zitten te miepen over bonnetjes, dat slaat gewoon nergens op. Niet netjes, om niet te zeggen: onbehoorlijk. Ik vind dat de eilanden en kustgemeenten ook een schadevergoeding zouden moeten krijgen voor de ecologische gevolgen. Het containervervoer langs onze Wadden is nu niet goed geregeld. De economische belangen zijn zo groot dat zo’n reder amper tot de orde geroepen kan worden.’

Wat is het gevoel dat nu, een half jaar later, overheerst?

‘Dat zijn gemengde gevoelens. De hartverwarmende gemeenschapszin, maar ook de doffe ellende en zorg om de structurele ecologische gevolgen. En ook wel een soort van trots. Het was heel erg, maar we hebben het toch maar mooi met elkaar geflikt.’

Een kilometerslang rommelspoor, wat moet een mens met zoveel meuk? En wat ging er mis bij de MSC Zoe containerramp?

Gijs Groenteman gaat in onze illustere archiefkast in gesprek met mensen die hem hebben verwonderd. Rapper Pepijn Lanen, schrijver Paulien Cornelisse en kunsthandelaar Jan Six passeerden al de revue.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden