Het was de wind, echt waar

Ionica zag een getal

Twee kinderen laten tijdens het spelen wat kopjes vallen. Iemand ziet de scherven en vraagt hun wat er is gebeurd. De kinderen antwoorden dat het de wind was. Houden ze dat ook vol als ze apart ondervraagd worden? Als ze allebei blijven liegen, dan komen ze weg zonder straf. Maar als een van hen bekent, dan wordt zijn eerlijkheid beloond en moet de ander alles alleen opruimen. Moeten ze dan maar allebei bekennen en samen opruimen?

Deze variant van het beruchte gevangenendilemma zag ik in de jeugdvoorstelling Het verhaal van de getallen door Maas theater en dans. De twee brokkenmakers mochten uiteindelijk weg zonder opruimen en de kinderen in de zaal begrepen dat ze dapper hadden volgehouden dat de wind de kopjes had gebroken.

De dynamiek van het echte gevangenendilemma is net anders dan in deze kinderversie, zoals een betweterige vader na afloop van de voorstelling uitgebreid uitlegde aan de acteurs. In de oerversie hebben twee gevangenen samen een misdaad gepleegd. De politie heeft weinig bewijsmateriaal en als ze allebei zwijgen, dan komen ze weg met een lichte straf van één jaar. Om een bekentenis uit te lokken, belooft de politie dat als een van hen alles eerlijk vertelt hij vrijkomt. De ander krijgt dan een hoge straf van drie jaar. Als ze echter allebei besluiten om te praten, dan gaan ze allebei twee jaar de bak in.

Als de gevangenen zouden mogen overleggen, dan zullen ze waarschijnlijk besluiten dat ze het beste allebei kunnen zwijgen. Dan komen ze er samen het beste vanaf. Maar vertrouwen ze de ander? Zodra ze alleen in hun cel zitten, kunnen ze het volgende bedenken: als de ander zwijgt, ben ik beter af als ik beken (want dan kom ik vrij). Als de ander bekent, dan krijg ik een lichtere straf als ik óók beken. Ik moet dus bekennen.

Aangezien allebei de gevangenen deze redenering kunnen volgen, lijkt de enige mogelijke conclusie dat in deze situatie altijd iedereen zal bekennen. En tóch gebeurt dat in de praktijk niet.

Die praktijk is nogal breed. De problematische keuze tussen eigenbelang en gezamenlijk belang duikt namelijk in allerlei vormen op. Neem bijvoorbeeld twee bedrijven die moeten beslissen hoeveel geld ze steken in advertenties voor hun vergelijkbare producten. Ze maken de meeste winst als ze allebei weinig geld in reclame stoppen. Maar als een van de twee wel fiks adverteert, zal die meer spullen verkopen en flink verdienen terwijl de ander achterblijft. Dus eindigen de bedrijven bijna onvermijdelijk in de situatie dat ze allebei veel geld in reclamecampagnes stoppen. Soortgelijke vergelijkingen zijn te maken voor CO2-uitstoot door landen, gebruik van doping door sporters en het dragen van make-up bij vrouwen. Er is onder deskundigen veel discussie over het dilemma en wat de beste strategie is. In experimenten blijken mensen onvoorspelbaar te reageren en verrassend vaak toch voor het gezamenlijk belang te kiezen.

Het subtiele verschil met het probleem van de gebroken kopjes uit Het verhaal van de getallen is dat de kinderen daar allebei het beste af zijn door de wind te schuld te geven. Als enige bekennen levert geen eigen voordeel op, terwijl dat bij het echte gevangenendilemma wel zo is. Maar dat is een detail. Het is geweldig dat een voorstelling kinderen, en hun ouders, aan het denken zet over dit soort lastige vragen.

twitter.com/ionicasmeets

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.