bellen metamerika-correspondent michael persson

‘Het was anarchie in de letterlijke zin van het woord: het gezag was verdwenen’

In zijn laatste volledige jaar als correspondent kwamen spanningen in de Amerikaanse samenleving tot explosie. Wat voor land laat Donald Trump als president achter? We blikken terug op 2020 met Verenigde Staten-correspondent Michael Persson.

Donald Trump tijdens het eerste presidentiële debat in september.  Beeld AP
Donald Trump tijdens het eerste presidentiële debat in september.Beeld AP

Hoi Michael, hoe gaat het jaar 2020 voor de Verenigde Staten de geschiedenis in?

‘Als het jaar waarin alles samen kwam. Alle zwakke plekken van het land zijn aan de oppervlakte gekomen. Door het coronavirus kwam het land in een gezondheidscrisis, de dood van George Floyd bracht de raciale ongelijkheid aan het licht en Trump liet zien hoe wankel de democratie van de Verenigde Staten eigenlijk is. Een klein aantal mensen kan de VS enorm instabiel maken. Dat heeft dit jaar aangetoond.’

Kan je een moment noemen dat exemplarisch was daarvoor?

Ik herinner mij dat ik in april in Lansing, de hoofdstad van Michigan, was.  De gouverneur wilde graag een lockdown invoeren. Dat ging bij sommige mensen tegen hun gevoel van vrijheid in. Ze trokken vervolgens met wapens naar het regeringsgebouw.  Om iets simpels als het dragen van een mondkapje.

null Beeld AP
Beeld AP

‘Daar zag je wat politieke polarisatie met een land kan doen. Het verzet tegen de coronamaatregelen viel in Amerika samen met de politieke kleur. Dat Donald Trump in ging tegen het advies van zijn eigen deskundigen over mondkapjes, was het teken voor zijn aanhangers om dat ook te doen. Zo werd een praktische maatregel als het dragen van mondkapje een links fenomeen. Dat is de tragiek van Amerika. Alles is symbolisch geworden, alles is zwart-wit. Zelfs praktische problemen worden heel principieel gemaakt.

‘Hoe erg is het nou, zo’n mondkapje? In Nederland is die discussie natuurlijk ook oeverloos gevoerd, maar ik heb het idee dat daar de individuele eigenwijsheid leidend was. In de VS was het de collectieve eigenwijsheid. Het wordt ook met Joe Biden heel lastig om de twee kampen bij elkaar te brengen. Trump gaat weg, maar het Trumpisme blijft. Bij de verkiezingen kreeg hij meer stemmen dan welke Republikeinse presidentskandidaat ooit.’

In welke mate is Trump verantwoordelijk geweest voor de polarisatie?

‘Ik denk dat Trump hooguit een katalysator is, die de bestaande verschillen verder heeft versterkt. De ingrediënten waren aanwezig, hij heeft ze alleen laten reageren. De polarisatie stamt echt wel uit eind jaren zeventig, begin jaren tachtig. Toen zijn strategieën bedacht, met name door de Republikeinen, om politiek steeds meer een gevecht te laten zijn tussen conservatieve en progressieve waarden. Die kloof is sindsdien alleen maar gegroeid, met Trump als natuurlijk uitvloeisel.

‘Het verzet tegen macht, politieke correctheid, immigratie en verandering heeft geleid tot een populist in de verkeerde zin van het woord. Want Trump had niet per se het belang van het volk voor ogen. Hij heeft zijn populistische agenda omgezet in een handhaving van de status quo. Trump kwam aan de macht door problemen te zien van veel armere Amerikanen, maar heeft beleid gevoerd dat vooral de rijken dient. Dus de economische problemen van zijn stemmers heeft hij niet opgelost. Ondertussen heeft hij wel de tegenstellingen in culturele zin versterkt.

null Beeld AP
Beeld AP

‘Terwijl die raciale tegenstelling niks oplost. Er zijn veel meer overeenkomsten dan verschillen tussen de witte man in de Appalachen en een zwarte vrouw in de inner cities van Baltimore. Ze hebben te lijden onder dezelfde problemen: gebrekkige gezondheidszorg, slecht onderwijs, weinig toekomstperspectief. Het is een zekere zin een gemaakte tegenstelling.’

Welke van de drie crisissen van 2020, dus corona, de anti-racismeprotesten en de taferelen rond de verkiezingen, heeft jou het meest verbaasd?

‘Dan toch de politieke crisis. Niet dat het politieke systeem voorafgaand aan dit jaar geen zwakke plekken had, want dat is echt een staketsel dat met een paar plakbandjes aan elkaar zit. De trias politica zit niet zo goed in elkaar als Amerikanen vaak denken. Zo mag de politiek de rechters kiezen, waarna de rechters zich weer moeten uitspreken over politieke maatregelen… Dat levert cirkeltjes op van mensen die elkaar helpen en die het land per definitie instabiel maken.

‘Toch heeft het mij verbaasd hoe makkelijk mensen meegingen in het misbruiken van die zwakke plekken. Terwijl de toekomst van de democratie op het spel stond, gingen veel Republikeinse politici mee in Trumps taferelen. Dat was puur opportunisme, om enige kans te houden op hun zetel te kunnen blijven zitten. Dat zoveel politici bereid zijn hun principes op te geven, stemt enigszins treurig.’

Dat zag je, ondanks die zwakke plekken, niet in de Verenigde Staten gebeuren?

‘Nee, want mensen bepalen de kracht van het systeem. Lange tijd heeft het systeem gewerkt, omdat politici zelf op cruciale momenten hun verantwoordelijkheid namen. In de crisis in de jaren 70 waren het de Republikeinen die president Nixon lieten vallen. Nu zie je naast een zwak systeem ook zwakke politici. Dat maakt het land instabieler dan het dacht.

‘Tegelijkertijd stemmen sommige gebeurtenissen hoopvol. Lagere Republikeinse functionarissen hebben in staten als Georgia, Michigan, Pennsylvania onder zware druk Trumps claim van verkiezingsfraude bestreden. Bij hen leeft dus nog wel iets van politieke ethiek. En ook de rechters hebben de argumenten die moesten aantonen dat de verkiezingen gestolen waren, gewogen en te licht bevonden. Trump heeft het vaak over ‘mijn rechters’, degenen die de afgelopen jaren door hem zijn benoemd. Hij had hun een baan gegeven, dus hij had verwacht dat zij hem een wederdienst zouden verlenen - Trump denkt altijd in diensten en wederdiensten. Maar de rechters, van laag niveau tot het Supreme Court, zijn daar niet in meegegaan. Die instituties hebben zich van hun beste kant laten zien.’

Welk stuk vond je dit jaar het interessantste om te maken?

‘Ik heb veel over de genoemde tegenstellingen geschreven, maar ik vind duiding en de bredere analyses niet het allerbelangrijkste werk van een correspondent - want dat kan eventueel ook vanuit Amsterdam worden gedaan. Allereerst zijn we letterlijk verslaggever: het is onze functie om verslag te doen wat er hier gebeurt. Naar buiten gaan, kijken, praten en luisteren, en dat opschrijven. Eigenlijk als voorhoede van de geschiedenis: uit eerste hand beschrijf je een wellicht historische ontwikkeling in een land.

Na de dood van George Floyd was ik in Minneapolis. Je voelde de energie die ergens naartoe moest. Mensen gingen steeds iets sneller lopen richting het politiebureau. Ik kon de woede met eigen ogen zien groeien. Wat begon als de zoveelste demonstratie tegen politiegeweld tegen zwarte mensen, ontwikkelde zich tot een belegering en bestorming van het politiebureau. Ik zag onmacht zich vertalen in macht.

null Beeld AFP
Beeld AFP

‘Uiteindelijk had die samengebalde woede heftige consequenties. Ik keek van een viaduct over de stad en zag overal gebouwen in brand staan, alsof in de hele stad slecht gerichte bombardementen plaatsgevonden. De politie was weg, het leger was opgeroepen maar was er nog niet. Het was anarchie in de letterlijke zin van het woord: het gezag was verdwenen.

‘Ik zat om twee uur ‘s nachts met een paar witte mensen te praten. Ze beschermden hun wijk en hoopten dat er geen brand werd gesticht in hun winkeltjes. Maar ze begrepen de rellen. Plunderen mag niet, zeiden ze, maar dit was kennelijk wat nodig was om de stad en het land te laten begrijpen hoe groot het probleem is. Wie niet wil luisteren, moet voelen.

‘De anti-racismedemonstraties hebben dat besef in veel meer hoofden laten indalen. Ook Joe Biden en veel andere Democratische politici hebben zich gerealiseerd dat zij onderdeel waren van het probleem. Wel vraag ik mij af wat de offerbereidheid is om echt iets te veranderen. Een van de snelste manieren om ongelijkheid te verminderen, is door zwarte mensen toe te laten op witte scholen. Zelfs in een progressieve stad als New York, zo links als het maar zijn kan, is daar op straatniveau nog veel verzet tegen. Al heeft de burgemeester hier wel gezegd dat ze gaan loten, dat iedereen gelijke kansen krijgt om op die elitescholen te komen. Dat is een enorme stap vooruit.’

Wat ga jij missen aan Trump?

‘Over het algemeen is er de laatste jaren te veel Trump geweest. Hij heeft veel aandacht naar zich toe gezogen, en politiek is toch altijd maar een afgeleide van de echte wereld. In theorie komt er nu meer tijd vrij voor de onderliggende onderwerpen.

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

‘Wel denk ik dat een mogelijke terugkeer naar de iets normalere politiek zaken minder op scherp kan zetten. Hoe je het wendt of keert, Trump heeft de zwakke plekken van het land laten zien en uitvergroot. Soms door erop te wijzen, soms door er gebruik of misbruik van te maken. Op beide manieren heeft hij zaken aan het licht gebracht die anders minder zichtbaar waren geweest. Als die onderwerpen vanaf nu weer met de mantel der liefde worden bedekt, kunnen we hem, in al zijn lompheid en narcisme, gaan missen.’

Tot slot, de vraag waarmee we deze eindejaarsserie afsluiten: welke stukken vond jij in 2020 het beste in de krant?

‘Er is veel. Het is cynisch, maar barre tijden leveren vaak geweldige journalistiek op. De verslaggeving van Jarl van der Ploeg vanuit Italië is mij goed bijgebleven. Zeker zijn laatste verhaal uit Bergamo, waarin hij met hoofdrolspelers terugblikt op die overspoeling van coronapatiënten, is indrukwekkend en ontroerend. Hij kwam dichtbij mensen die heel erg waren getroffen en schreef hun verhalen menselijk op, zonder effectbejag. Sowieso vind ik teruggaan naar een bepaalde plek een hele mooie vorm van journalistiek. Je kan mensen laten terugblikken op een heel venster aan tijd, waar een normale reportage alleen de flits van een enkel moment beschrijft.

‘Over een venster in de tijd gesproken: de reconstructie van Marc Peeperkorn van de Brexit, waaraan hij dit voorjaar al is begonnen met de belofte er pas over te publiceren als het gedaan was, was jaloersmakend door de combinatie van detail en helderheid. Marc is iemand die enorm veel tijd investeert in het bouwen van zijn netwerk, dat vergt vertrouwen en discipline en een blik op de lange termijn, daarin is hij een meester.

‘Verder schreef zorgredacteur Michiel van der Geest een verhaal over hoe armere mensen in Nederland een zes jaar kortere levensverwachting hebben dan rijkere mensen. Vanuit een Amerikaans perspectief lijken verschillende groepen in Nederland best gelijk te zijn, maar uiteindelijk is levensverwachting de beste manieren om dat te meten. Ook Nederland is dus best ongelijk.’

EINDEJAARSSERIE

De doodse stilte in een Chinese miljoenenstad, een Amerikaanse president die een verkiezingsuitslag niet accepteert en een pandemisch coronavirus dat het dagelijkse leven platslaat, maar waarover zo goed als niks bekend is. Voor verslaggevers van de Volkskrant was 2020 voor ieder op zijn eigen manier uiterst merkwaardig. Rond de feestdagen blikt elke dag een van onze journalisten terug. Michael Persson sluit de serie af.

24 december: Robert van Gijssel over een historisch rampjaar in de muziekwereld, een stille revolutie in de popmuziek en het beste album en de beste artiest van 2020.

25 december: Jarl van der Ploeg over de corona-uitbraak in Italië, de drang om landen met elkaar te vergelijken en een les die hij in 2020 leerde als journalist.

26 december: Frank Hendrickx over de corona-aanpak van het kabinet, ruzies bij politieke partijen in crisistijd en wat de toeslagenaffaire zegt over de Haagse cultuur.

27 december: Emma Curvers over een revival van lineaire televisie, een jaar vol saaie tv-formats en waarom de Op1-uitzending met Amerikaans ambassadeur Pete Hoekstra over de anti-racismedemonstraties zo stuitend was.

28 december: China-correspondent Leen Vervaeke over Wuhan in lockdown, het verbreken van een journalistiek principe en de arrogantie waarmee het Westen naar de corona-aanpak in Aziatische landen kijkt.

29 december: Maarten Keulemans over ‘coronavirustijd’, opvattingen van mensen die hun kennis in een paar avondjes bij elkaar hebben gegoogeld en hoe de wetenschap controleert.

30 december: Willem Feenstra over meekijken in het ziekenhuis en bij de GGD, een intensivist die de naam van patiënten niet meer kende en een heftig incident bij het bron- en contactonderzoek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden