Het warme wollige midden

K iezen en verbinden, de nieuwe visie voor het CDA, is in één opzicht helder: het is een afscheid van het neoliberalisme. Het klassieke liberalisme maakt een scherp onderscheid tussen publiek en privé, maar het neoliberalisme reduceert alles tot private belangen en verengt de publieke sfeer tot een markt als toneel voor die belangenstrijd. Het klassieke liberalisme bepleit een kleine overheid maar het neoliberalisme geeft de overheid de immense, bureaucratiserende taak al die private belangen te beschermen door overal de markt te bevorderen en te bewaken.


Kiezen en verbinden breekt hiermee. Marktwerking is 'niet altijd en overal een succesformule'. Het leidt soms tot 'bureaucratie, verspilling en veel regels' en tot het misplaatste idee dat 'kosten/batenoverwegingen leidend horen te zijn in vrijwel alle keuzen die we maken'. In plaats daarvan bepleit Kiezen en verbinden op vrijwel iedere pagina anti-neoliberale waarden als solidariteit, vertrouwen, publieke gerechtigheid en betrokkenheid. Mensen zijn niet langer egoïsten die hun eigenbelang nastreven maar weer sociale wezens die tot bloei komen door wat voor anderen te kunnen betekenen.


De vraag of het CDA zou kunnen regeren met de SP is hiermee beantwoord. De SP is de enige partij die zich altijd tegen het neoliberalisme verzet heeft, ook toen vrijwel alle politieke partijen erdoor betoverd waren. PvdA en GroenLinks hebben er inmiddels expliciet afscheid van genomen, D66 heeft het er niet meer over. Nu volgt het CDA dit gebaande pad. Dat zegt meer over de tijdgeest dan over de christen-democratie (en verklaart mede de populariteit van de SP: liever het origineel dan de kopieën).


Het CDA herontdekt ook het maatschappelijk middenveld. Die term wordt overigens angstvallig vermeden. Het heet nu 'burgers zelf' of 'de vitaliteit van de samenleving'. Ook dat is geheel in lijn met tijdgeest. Na decennia van geloof in de overheid respectievelijk de markt, zijn burgers en 'de maatschappij zelf' de resterende vluchtheuvels. Het CDA heeft van oudsher sterke kaarten om de revitalisering van deze sfeer nader te doordenken. Op dat punt stelt het rapport teleur. Men omarmt slechts reeds bestaande initiatieven zoals het Broodfonds van Pieter Hilhorst, de Eigen Kracht-conferenties uit de jeugdzorg of zelfbeheer van bewoners in wijken. Dit heet 'nieuwe participatie': 'dat burgers initiatieven nemen en de overheid daarop reageert door hindernissen als regels, procedures en organisaties te slechten'.


Er worden ook andere keuzen gemaakt, zoals het veel besproken afscheid van de hypotheekrenteaftrek, de omarming van immigratie als bijdrage aan de samenleving en een leerplicht die pas eindigt met een diploma. Maar veel keuzen worden vermeden of verdoezeld. Een vlaktaks, maar toch ook een speciale heffing voor topinkomens, dus toch geen vlaktaks.


Nadruk op de democratische rechtsstaat maar ook een pleidooi dat 'we niet van mensen mogen verwachten dat ze hun godsdienst thuis laten'. Wat te doen met godsdienstige uitingen die van weinig respect voor de democratische rechtsstaat getuigen, blijft onbesproken. En de overheid moet onderwijs toetsen op kwaliteit, maar zich niet bemoeien met 'pedagogische en meer vormende aspecten'. Wat is kwaliteit als pedagogische en vormende aspecten daarbuiten vallen? Ook bepleit men ruimte voor maatschappelijk initiatief, onder meer in het onderwijs. 'De verschillen die dat met zich meebrengt' moeten we accepteren. Maar we moeten ook de kloof tussen hoger en lager opgeleiden tegengaan. Een explosieve combinatie, want onderwijsvrijheid vergroot de kloof tussen hoger en lager opgeleiden. En 'niemand is ongeschikt om mee te doen en om naar vermogen een bijdrage te leveren' maar 'wie echt niet kan' (en dus toch ongeschikt is) hoeft niet.


Een interessant politiek programma heeft altijd tegenstrijdige idealen. Vrijheid, gelijkheid en solidariteit vormen bijvoorbeeld ook een spanningsvol mengsel. Meer vrijheid leidt immers niet tot meer gelijkheid of solidariteit. Maar een interessant en consistent programma erkent en overdenkt zulke spanningen. Kiezen en verdelen strijkt ze echter glad. Resultaat is een appelmoes van mooie maar moeilijk verenigbare idealen. Daarin herkennen we de wollige stijl waar christendemocraten zich graag in hullen. Weinig kiezen, veel verbinden. Vanuit het warme, wollige midden kan het CDA nog vele kanten uit.


www.vk.nl/EvelienTonkens


Evelien Tonkens is bijzonder hoogleraar actief burgerschap.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden