Het waren twee geweldige weken

Zo kregen we een inkomensafhankelijke zorgpremie. En zo was de maatregel weer van tafel. Door de ophef onder het volk? Of door hyperige media?

Dat was nog eens een knieval. Als VVD-onderhandelaar had hij in de formatie 'een fout gemaakt', erkende Mark Rutte nederig tegen de verzamelde parlementaire pers. Zijn achterban kon de inkomensafhankelijke zorgpremie niet dragen. 'Ik bied mijn verontschuldigingen aan voor alle verwarring die is ontstaan.'


Volkomen terecht. En onvermijdelijk, stelden veel Haagse journalisten tevreden vast. De ophef - volkswoede volgens De Telegraaf - was zo hoog opgelopen dat er wel iets moest gebeuren.


'Echte mensen waren dus in opstand gekomen', schreef politiek commentator Dominique van der Heyde van de NOS de ochtend na Ruttes excuses in haar column in Spits. 'In vrijwel elk gezin was men aan het rekenen geslagen de afgelopen weken en - soms - heel erg geschrokken.' Dat Rutte en Samsom het plan aanpasten, gaf blijk van 'realititeitszin'.


Echte mensen die ongerust waren. Journalisten verwezen er gretig naar, maar ondertussen kregen ze vragen over hun eigen rol. 'Het waren twee bijzondere weken: nooit zag ik onder zo'n enorme druk zo snel een belangrijk stukje regeerakkoord bezwijken', blikte NOS-verslaggever Ron Fresen terug op Twitter. 'Waar kwam die druk vandaan, denk je?', vroeg een twitteraar retorisch. 'Trots?', smaalde @Sywert (van Lienden).


Vrij Nederland-columnist Kees Kraaije-veld vond het zelfs 'een misselijkmakende vertoning'. Volgens hem was het vooral 'de sensatiebeluste berichtgeving op televisie geweest die de mensen angst heeft aangejaagd'. Zijn Volkskrant-collega Peter Middendorp schreef dat Van der Heyde soms zelf 'beleid staat te maken'. 'Dank, maar dit is wel heel veel eer', twitterde ze terug. Zij heeft de ophef niet medeveroorzaakt. Dat is 'flauwekul'. 'De ophef is er, omdat de VVD- achterban het plan terecht of onterecht niet pikte. Politieke realiteit.'


Wie heeft er gelijk? Hebben de media, RTL, NOS en De Telegraaf voorop, van de zorgpremie een hype gemaakt? Of hebben ze slechts bericht over de onrust ?


Terug naar 30 oktober. Geen ophef aan het begin van die dag. Van volkswoede niks te merken. Grote onvrede binnen de VVD? In ieder geval niet openlijk. De media berichten over de zware bezuinigen in het een dag eerder gepresenteerde regeerakkoord. 'Snijakkoord', kopt De Telegraaf. Pas op pagina 9 staat een stuk over de zorgpremie. Daarin wordt geconstateerd dat de hogere inkomens 'de hoofdprijs' gaan betalen, maar wordt vooral, zonder veel commentaar, het plan beschreven.


Die avond pakt zowel het RTL Nieuws als het NOS Journaal uit met de zorgpremie. 'Enorme schrik over torenhoge zorgpremie', kondigt RTL aan. Maar wie schrikt er? De oppositie hekelt de plannen, blijkt uit de reportage. Diederik Samsom (PvdA) en Stef Blok (VVD) leggen de maatregel uit. Andere mensen komen niet aan het woord, maar politiek commentator Frits Wester meldt dan al wel: 'Vandaag zijn ze zich bij de VVD, zowel bij de Tweede als Eerste Kamer, echt rot geschrokken nu de effecten van het beleid bekend zijn geworden.'


Hoe kon de VVD hier nou akkoord mee gaan, vraagt de presentator. 'Geen idee', zegt Wester. 'Het lijkt wel alsof de VVD heeft zitten slapen tijdens de onderhandelingen.' Hij benadrukt dat met het plan 'geen cent' wordt bezuinigd, maar 'alleen maar geld van de hogere naar de lagere inkomens wordt geschoven'. De 'gemiddelde VVD-kiezer' gruwt hiervan, weet hij. 'Hier gaat de partij echt heel veel last van krijgen.'


Dan het NOS Journaal. 'Mensen die goed verdienen, gaan duizenden euro's meer betalen per jaar aan ziektekostenpremie', meldt presentator Rob Trip. Dominique van der Heyde: 'Ja, je hoort Diederik Samson spreken over mensen die een ton verdienen. Maar het gaat al eerder mis. Want al iets boven modaal gaan mensen netto meer betalen... ze gaan er op achteruit.'


Waarom is de VVD daarmee akkoord gegaan, vraagt Trip. Van der Heyde: 'Dat is eigenlijk heel raadselachtig. De hele operatie levert voor de schatkist niets op. Het is alleen een verschuiving van mensen met hoge inkomsten naar mensen met lage inkomsten. Je gaat haast denken dat de VVD het niet goed heeft uitgerekend. Het wordt nog knap lastig als Mark Rutte dit gaat uitleggen aan zijn kiezers.'


Van grote ophef onder 'het volk' is dus nog geen sprake, als RTL en NOS voor het eerst berichten over de zorgpremie. De programma's verwijzen er ook niet naar. Alleen Wester meldt dat de fracties van de VVD zich zijn 'rot geschrokken'. Volgens Pieter Klein, adjunct-hoofdredacteur van RTL Nieuws, stelde hij dit vast nadat hij zelf Kamerleden met de berekeningen had geconfronteerd. 'Er waren er genoeg, maar in die fase wilden ze niet voor de camera.'


Opvallend is dat beide nieuwsorganisaties precies dit punt uit het regeerakkoord pikken. En niet andere ingrijpende maatregelen, zoals de bezuinigingen op de AWBZ en ontwikkelingssamenwerking of de verkorting van de WW-duur. Marcel Gelauff, hoofdredacteur van het NOS Journaal zegt daarover: 'Ik vond het op dat moment het meest relevante, opmerkelijke en urgente gevolg van het regeerakkoord. Dus dat is een hele logische keuze.'


Bij RTL Nieuws geeft een blog van Kees Berghuis, chef van de Haagse redactie, antwoord. Hij plaatst het in de vroege ochtend van 30 oktober, ruim voor de uitzendingen van die avond. In het artikel roept de oud-medewerker van VVD-minister Gerrit Zalm de PvdA uit tot winnaar van de formatie. De punten die de VVD binnensleepte, stellen volgens hem weinig voor. De korting van een miljard euro op ontwikkelingssamenwerking bijvoorbeeld. 'Mooi, maar dat heeft een tijdelijke werking. Die inkomensafhankelijke zorgpremie daarentegen, dat is een politiek principieel punt. Een stelselwijziging, een die blijft.' En: 'Boze tongen fluisteren dat dit de grootste nivellering is in de recente politieke geschiedenis.'


Opmerkelijk is ook dat Wester en Van der Heyde het nieuws hetzelfde duiden: ze begrijpen niet de VVD hiermee heeft ingestemd, vooral ook omdat met deze maatregel niks wordt bezuinigd. Ze suggereren dat er iets fout is gegaan ('zitten slapen' en 'niet goed uitgerekend') en voorspellen onrust.


Een dag later kopt De Telegraaf: 'Zorgpremie explodeert - Jan Modaal gaat honderden euro's per jaar extra betalen'. De Volkskrant opent met de kop: 'Stijging zorgpremie klap hogere inkomens'. Duizenden mensen reageren die dag op de VVD-site. Het merendeel is woedend.


De voorspelde ophef is een feit.


Gert Jan Oplaat, VVD-voorzitter in Overijssel, is dan niet meer weg te slaan uit de media. Steeds noemt hij de enorme hoeveelheid mailtjes en telefoontjes van bezorgde burgers. Maar wanneer kwam die stroom op gang? Voor of na de berichtgeving? Het oud-Kamerlid bladert terug in zijn agenda. Hij was op een vergadering, toen hij voor het eerst op de zorgpremie werd geattendeerd. 'Ja, hier heb ik 'm', zegt hij aan de telefoon. 'Dat was de avond van de 29ste, een maandag. Toen werd ik gebeld door een verontrust lid, een ondernemer. Ja, en daarna werd ik overstelpt met mailtjes en telefoontjes.'


Meteen de volgende dag? 'Nee', herinnert Oplaat zich. 'Dinsdag was ik weg en was het verder rustig. Vanaf de 31ste kwam de stroom op gang. Mails, telefoontjes, zoiets heb ik nog nooit meegemaakt.'


Dus na de eerste berichten in de media, waarin ongeloof doorklinkt over de instemming van de VVD, en wordt gehint op toekomstige onrust.


Maar komt die ophef door de media?


Pieter Klein van RTL Nieuws: 'Het zal een kip-of-eidiscussie zijn. Maar het begint met de effecten van het regeerakkoord.'


Marcel Gelauff van het NOS Journaal: 'Ik denk dat wij ons journalistieke werk hebben gedaan. Wij hebben geprobeerd concreet te maken wat de puntenwolken en de gemiddelden van Rutte nou daadwerkelijk betekenden. We hebben het onderzocht en verteld wat dat betekende. Toen kwam er ophef. Maar niet door ons, maar omdat de crisis nu voor het eerst zichtbaar wordt. En omdat de VVD ervoor heeft gekozen mee te gaan in een aantal maatregelen die vanuit hun historie onlogisch zijn. Er moest een moment komen dat dit zo'n golf door de samenleving zou geven. Als het niet de zorgpremie was geweest, dan was het iets anders geweest.'


De argumenten komen Guikje Roethof bekend voor. Media onderschatten volgens de oud-ombudsvrouw van de NOS chronisch het effect van hun handelen. 'Ze zeggen altijd: wij hebben het niet gedaan hoor.' Maar de berichtgeving over de zorgpremie heeft volgens haar alle eigenschappen van een mediahype. 'Er wordt zo'n enorme nadruk gelegd op één ding, alles valt daarbij weg en verdwijnt in het niet.'


Zeker is dat als er eenmaal ophef is, die nog maar moeilijk uit de media is te krijgen. Zowel de kranten als de televisieprogramma's verwijzen er veelvuldig naar. 'Achterban van VVD is ziedend', kopt De Telegraaf op 1 november. De hele pagina 5 staat vol met boze brieven. De Volkskrant bericht op pagina 3: 'Woede bij VVD over zorgpremie'.


Journalisten gebruiken de ophef ook om hun berichtgeving te legitimeren. Paul Jansen, chef van de Haagse redactie van De Telegraaf, in Pauw & Witteman: 'Ik heb het echt nog nooit zo extreem meegemaakt. De redactie is overstelpt door boze, woedende mensen.'


En ze oefenen er politieke druk mee uit. 'Nederlanders willen best meebetalen voor de crisis of voor anderen', schrijft RTL-chef Kees Berghuis in zijn blog, 'maar zoals mijn oude moeder zei, dit plan roept vooral agressie op. Het is besmet, dus weg ermee.' Een week later is het zover.


Dominique van der Heyde blijft ondertussen tweets sturen: 'Mijn buurvrouw sprak een vriendin die op het ministerie van Financiën werkt en overweegt te stoppen. Te hoge kosten kinderopvang en zorgpremie'.


De ophef zelf is nu een factor geworden. Dat zien we goed als Diederik Samsom probeert al twitterend mensen gerust te stellen. Ook journalisten stellen vragen, waarop Samsom verwijst naar een artikel op nrc.nl. 'Die cijfers ken ik', antwoordt NOS-verslaggever Ron Fresen, 'maar in de huiskamers ziet men andere bedragen op de calculator. Geeft dat geen zorgen?'


Maar zijn dat de goede bedragen op die calculators? Zijn de mensen, met andere woorden, wel terecht bezorgd? Volgens Fresen is dat nu inmiddels bijzaak. 'Los van rekensommen is de politieke vraag nu; hoe stabiel is een coalitie als er in de ene helft zoveel onrust is?'


Of het allemaal klopt, doet er niet meer toe. 'Dan gaat het over het effect van beeldvorming', zegt Roethof. 'En dat oefent nu een waarachtige maatschappelijke druk uit. Ik vind het een wanvertoning wat er nu gebeurt. Een kabinet dat nog niet eens een regeringsverklaring heeft afgelegd, staat al te wankelen op het bordes. '


Het was volgens haar nooit gebeurd als de media hadden gedaan wat ze hadden moeten doen: 'Feiten verzamelen en die eerst checken en ordenen. En dan zijn ze in staat daarover op een begrijpelijke manier te berichten.'


Was dat nu niet zo?


Volgens Roethof niet. De berichten over de koopkrachtplaatjes die over elkaar heen buitelden, heeft het voormalig D66-Kamerlid met afgrijzen gadegeslagen. De media hadden veel voorzichtiger om moeten gaan met de puntenwolkenen uitschieters. 'Op het moment dat de beleidsmakers zelf dat beeld nog niet hebben, kun je op al die redacties met die beperkte research onmogelijk een goed overzicht creëren. Dus dan brengen ze maar wat. Dat is totaal niet verantwoord.'


De grote aandacht voor de koopkrachtcijfers, en de uitschieters daarbinnen, valt meer mensen op. Als het Nibud, het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting, naar buiten brengt dat de koopkrachtdaling 'veel minder rigoureus' uitpakt 'dan eerder gesuggereerd', twittert Van der Heyde: 'Nog steeds grote uitschieters.' Kees Vendrik, voormalig GroenLinks-Kamerlid en nu lid van de Algemene Rekenkamer, spreekt haar daarop aan: 'Uitschieters zijn regel. Dat heb ik in twaalf jaar verkiezingsprogramma's, regeerakkoorden en Miljoenennota's nooit anders meegemaakt.' En: 'Zijn die uitschieters dan nog steeds nieuwswaardig? Dat was nooit eerder zo. Vanwaar ophef?' In haar antwoord verwijst Van der Heyde opnieuw naar de onrust: 'Het is crisis. Mensen zijn extreem onzeker. Zitten met hoge lasten, te hoge hypotheek etc., juist als ze iets meer verdienen.'


Gelauff begrijpt wel waarom er bij dit regeerakkoord zo veel aandacht was voor de uitschieters. 'Het kabinet zegt: wij kiezen er bewust voor om miljarden euro's te verleggen van de hogere- naar de lagere inkomens. Dat is een significante gebeurtenis. Dat was bij het eerste kabinet Rutte niet zo, denk ik.'


Pieter Klein van RTL Nieuws wil best erkennen dat de berichtgeving soms beter had gekund. 'We hebben misschien iets te veel de nadruk gelegd op de extremen. Zo zeiden we dat het koopkrachtverlies kan oplopen tot 20 procent. Terwijl het eigenlijk ging om 4 procent, met naar boven en beneden een uitzondering.'


Maar dat RTL er bovenop zat, nee, daar heeft hij geen spijt van. 'Wij krijgen het verwijt dat wij ons focussen op uitzonderingsgevallen. Maar waarom zou je hangen naar alles wat wel deugt? Je hoeft geen woordvoerder van het kabinet te spelen.'


Rutte en Samsom hebben volgens Klein de ellende zelf over zich afgeroepen door vaag te doen over de koopkrachteffecten. Dat zorgde voor een 'verharding in de publiciteit'. 'Als je suggereert dat het wel meevalt met die inkomenseffecten, terwijl er een bezuinigingspakket ligt dat z'n weerga niet kent: jongens, wat ben je dan aan het doen? Het is de plicht van Samsom en Rutte om dat zorgvuldiger en beter te doen. En ik vind het een vorm van uitlokking van journalistieke aandacht als ze dat niet doen. Het is volkomen terecht dat dat is afgestraft. Dan kun je zeggen: dat leidt tot vertekening, want er zijn nog andere belangrijke zaken. Ja, inderdaad: af en toe sneuvelt de nuance. Maar het debat is er wel over de inkomenseffecten.'


En die knieval van Rutte, die heeft hij toch niet voor niets gemaakt? Zowel Klein als Gelauff ziet er de bevestiging in van zijn gelijk. 'Als het allemaal niet relevant was', zegt Klein, 'waarom hebben we dan de grootste tournure uit de politiek meegemaakt?' Gelauff: 'Hoe lang is het geleden dat Rutte besloot de zorgpremie toch maar af te schaffen en zijn excuses aanbood? Dat heeft iedereen kunnen zien. Dus ik heb niet het gevoel dat wij iets hebben gecreëerd.'


@Dominique v.d. Heydeop Twitter:

@joostverhoef ik heb geen voorkeur. Gaf weer wat in samenleving en VVD leefde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden