Het voordeel van de zilveren uittocht? Leukere banen

Dit jaar viert de eerste lichting babyboomers zijn 65ste verjaardag. Onder meer in het mbo slaat de vergrijzing hard toe.

'Een nachtmerrie.' Zo noemt Henri van Vlodrop, bestuursvoorzitter van het Rotterdamse Zadkine College, de vergrijzing. 'Hoe geef je 100 duizend mbo-studenten les als er 100 docenten per jaar uitstromen?', vraagt hij zich geregeld af tijdens een slapeloze nacht.


Maar, voegt hij er snel aan toe, 'dat is slechts één kant van de zaak.' Er zijn ook zeker voordelen te noemen die de 'Zilveren uittocht' met zich meebrengt. Niet dat hij zich nu al vreselijk verheugt op die honderd afscheidsborrels die de vergrijzing elk jaar in zijn agenda zal zetten. Waar hij dan wel naar uitkijkt? Dat zijn de nieuwe arbeidsvormen die hij wil gaan ontwikkelen om nieuwe docenten aan te trekken.


Zo wil hij een brug slaan naar het bedrijfsleven. 10 procent van de docenten is al afkomstig uit het bedrijfsleven, maar dat moeten er veel meer worden. 'Ik probeer deals met het bedrijfsleven te sluiten, want de bedrijven voorzien zelf ook een tekort aan goed opgeleide jongeren. De deal luidt: jullie krijgen onze leerlingen, jullie leveren ons docenten.'


Van Vlodrop denkt aan constructies waarbij werknemers twee dagen in de week voor de klas staan en de rest van de tijd werken bij een bedrijf. Zo ontstaan flexibele docententeams: 5 vaste docenten en 40 docenten die in- en uitvliegen. 'Maar dat vereist wel de nodige aanpassing van cao's', benadrukt hij.


Van Vlodrop is niet de enige die zijn hoofd breekt over hoe hij de vergrijzingsgevolgen te lijf moet gaan. Dit jaar viert de eerste lichting babyboomers zijn 65ste verjaardag, en begint de grote uittocht van personeel. Tot en met 2015 zal het vergrijzingstempo verdubbelen. In deze periode komen er een half miljoen 65-plussers bij. Ook in de jaren erna laat deze ontwikkeling zijn sporen na. Die brengen veel kopzorgen met zich mee. Immers: zijn er voldoende mensen om de ouderen te verzorgen? En wie geeft je kinderen les? Uit een rondgang van de Volkskrant langs verschillende sectoren en grote werkgevers blijkt dat vooral het onderwijs, overheden en de rechterlijke macht kampen met grote aantallen werknemers die komend decennium de pensioenleeftijd bereiken. Zo is al bijna eenderde van de werknemers op mbo-scholen 55 jaar of ouder.


Innovatie

Maar het is niet alleen mineur. Interessante, nieuwe werkvormen, zoals Van Vlodrop voorstelt, zijn maar een van de positieve effecten. Een rondgang langs arbeidsmarktdeskundigen leert dat de vergrijzing nog heel wat andere voordelen met zich kan meebrengen. Het kan de arbeidsmarkt een stuk interessanter maken. Maar, waarschuwen ze, dan moeten werkgevers en werknemers hierop wél tijdig anticiperen.


Vooral werknemers kunnen de komende jaren profiteren. Immers: de vergrijzing dwingt bedrijven tot creativiteit; slimme oplossingen om mensen langer en productiever in te zetten. Het dwingt ze ook nieuwe technologie te gebruiken. 'Jongeren staan meer open voor innovatie. De digitalisering zal een enorme boost krijgen', verwacht Ton Wilthagen, arbeidsmarktdeskundige van de Universiteit van Tilburg. 'Op hogescholen lopen nu ook nog docenten rond die overheadprojectors gebruiken bij hun presentaties. Al die types zullen de komende jaren verdwijnen.'


Arbeid wordt weer een schaars goed, constateert Aukje Nauta, hoogleraar organisatiepsychologie aan de Universiteit van Amsterdam en partner in adviesbureau Factor Vijf. 'Dat is hét voordeel van de vergrijzing.'


Onderhandelen

Schaarste maakt de relatie tussen werknemer en werkgever gelijkwaardiger, legt Nauta uit. 'Werknemers kunnen weer gaan onderhandelen; over de werkzaamheden die ze doen, de manier waarop ze zich willen ontwikkelen, wat ze willen verdienen en op welke tijden ze willen werken.'


Werkgevers op hun beurt moeten de kans grijpen om banen aantrekkelijk te maken; voor jongeren die kritisch en wispelturig zijn, maar ook voor ouderen die toe zijn aan hun pensioen en langer willen doorwerken.


'De nieuwe generatie werknemers ambieert geen baan voor het leven meer', zegt Wilthagen. 'Jongeren zeggen eerder: ik heb dit kunstje onder de knie. Ik ben toe aan een nieuwe uitdaging. Bedrijven moeten daar hun ogen niet voor sluiten en de behoefte aan flexibiliteit faciliteren. Zeg voortaan: je kunt deze vaardigheden bij ons opdoen, en daarmee kan je later eventueel doorstromen naar functies elders in het bedrijfsleven. Daarmee maak je jezelf als werkgever alleen maar aantrekkelijker.'


Meer beweging nodig

Een beetje meer beweging op de arbeidsmarkt is nodig, beaamt ook Guusje Dolsma van werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB Nederland. Die mobiliteit wordt nu geremd door bestaande rechten en regelingen zoals leeftijdsdagen voor ouderen en de ontslagbescherming, vindt ze. 'Bedrijven moeten nu echt aan de slag om de uitstroom van personeel op te kunnen vangen. Hogere loonkosten kunnen we ons niet permitteren met het oog op onze internationale concurrentiepositie.'


Idealiter ontstaat een hybride arbeidsmarkt, zeggen de deskundigen, waarin allerlei combinaties mogelijk zijn.


'De hybride arbeidsrelatie is al een nieuw fenomeen', weet Nauta. 'Dat is een vaste baan in combinatie met een eigen bedrijf of andere activiteiten zoals lesgeven. Een machinist die een eigen schildersbedrijfje heeft of een oudere werknemer die met de aangeboden bijscholing van zijn werkgever alvast een eigen adviesbureautje start om na zijn pensioen verder te kunnen werken. Een soort bruggetjes naar een nieuwe levensfase dus. In het geval van oudere werknemers ook wel bridge employment genoemd.'


Maar, waarschuwt ze, die hybride arbeidsmarkt komt pas echt op gang als arbeidsvoorwaarden worden geflexibiliseerd.


Ook voor ouderen moeten er meer mogelijkheden komen, bepleiten de deskundigen. Nu nog volgt bijna altijd ontslag na de 65ste verjaardag, tot frustratie van hen die wel willen doorwerken. Maar bij gebrek aan nieuwe experts zal dit snel voorbij zijn, is de verwachting. Hun kennis en ervaring wordt steeds meer op waarde geschat. 'Gedwongen ontslag is straks echt niet meer aan de orde', beaamt Rolf de Wilde van zorgvakbond NU91.


Fitte, gezonde ouderen zitten nog niet te wachten op het Zwitserlevengevoel en willen zich nuttig blijven maken, is de teneur. Zo kunnen rechters al langer doorwerken, pas op hun 70ste moeten ze echt stoppen. Volgens de Raad voor de Rechtspraak maakt inmiddels 40 procent van de rechters gebruik van de optie om deels of geheel door te gaan.


Ook voor sectoren die te maken krijgen met krapte zoals het mbo kan dit een uitkomst zijn. 'Tegen ouderen die nog niet volledig willen stoppen met werken, zeg ik: kom alsjeblieft drie dagen bij ons lesgeven op basis van je eigen eisenpakket', zegt Van Vlodrop van het Rotterdamse Zadkine College.


De vergrijzing biedt ook een uitgelezen kans iedereen te besmetten met het leervirus, denkt Nauta. 'Personeel wordt schaars en onze economische inzet spitst zich toe op kennis. Je kunt niet steeds nieuwe blikken met academici opentrekken, dus je moet mensen blijven scholen en stimuleren om door te leren.'


Samenwerking met het bedrijfsleven is daarbij essentieel. Veel beroepsopleidingen sluiten slecht aan bij de praktijk. 'Werkgevers zouden zich veel meer met de inhoud van opleidingen moeten bemoeien', vindt Wilthagen. VNO-NCW erkent het probleem. 'Vooral in het hbo moeten de opleidingen veel beter worden afgestemd met het bedrijfsleven', zegt Dolsma.


Glazen plafond

De behoefte aan kennis en mankracht is niet alleen een uitkomst voor oudere werknemers die willen blijven doorwerken. Het biedt tevens kansen voor een nieuwe lichting carrieremakers. 'Het glazen plafond zou weleens aan diggelen kunnen vallen', voorspelt Wilthagen. Immers: het old boys network zwaait de komende jaren af, en wie weet wordt de deur nu eindelijk wagenwijd opengezet voor vrouwelijk en allochtoon talent.'Emancipatie krijgt echt een boost', voorspelt Wilthagen. 'Nu is al meer dan de helft van de vwo-leerlingen vrouw. En ook allochtonen maken een steeds groter deel uit van de hoogopgeleide beroepsbevolking. Werkgevers zullen dus echt moeten gaan vissen uit andere vijvers.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden