Het Vondelpark wordt gesteund met zandgrond en met palen

Soms, als er veel mensen zijn, kun je de grond zien golven in het Vondelpark in Amsterdam. De schepping van Zocher verzakt en bomen laten het leven....

HET Vondelpark in Amsterdam zakt weg in het zompige veen waarop de hoofdstad is gebouwd. Elk jaar daalt de bodem één tot drie centimeter. Ondanks ingrijpende renovaties en voortdurend ophogen, sneuvelen jaarlijks 50 van de 4400 bomen. In hun drang het grondwater te ontwijken groeien de wortels als platte pannenkoeken.

Diepe verankering is er daardoor niet bij. Vanwege de permanent natte voeten worden de bomen bevattelijk voor infectieziekten en na een storm gaat menig exemplaar om. Een veertigtal monumentale reuzen uitgezonderd, worden bomen gemiddeld niet ouder dan veertig jaar.

Dat is tragisch voor het ruim 130 jaar oude rijksmonument, vindt Stadsdeel Zuid, dat het 48 hectare tellende park beheert. Met een proef waarbij het veen geheel wordt afgegraven, hopen de beheerders de verzakking van het Vondelpark een halt toe te roepen. Vooral in het zogeheten romantische gedeelte, bij het theehuis en de muziektent, moeten meer idyllische doorkijkjes komen, maar dan wel langs eiken en beuken die honderd jaar oud zijn, zodat het karakteristieke Engelse landschapspark behouden blijft.

In dit natte gedeelte kijkt Vondel zelf vanaf een enorme sokkel uit op het Filmmuseum. 'En schiet op Plutoos borst haer wortels door 't moerasch', dichtte Vondel ooit over Amsterdam, waarmee hij de stad aanspoorde zich op het fundament van de onderwereld (Pluto of Hades) te verankeren. Was Vondels beeld niet onderheid, dan kon de dichter inmiddels op ooghoogte het maaiveld overzien.

In 1864, toen het idee van vooraanstaande zakenlieden werd opgepakt om architect J. Zocher een 'rij- en wandelpark' te laten ontwerpen, was niet iedereen enthousiast om van het moeras een lustoord te maken.

Een ingezonden-briefschrijver fulmineerde in de Amsterdamsche Courant tegen het park. Niemand zal er komen wandelen en de omwonenden zullen zelfs schade aan hun gezondheid ondervinden, zo luidden enkele van zijn ongefundeerde stellingen.

De klager heeft op veel punten ongelijk gekregen, maar profetisch was hij wél in zijn vrees dat de beheerders 'telkens weer omgewaaide bomen moeten opzetten' in het moeras. 'De heer Zocher zal de gronden van het toekomstig park ophoogen tot een el boven zomerpeil. Zal er niet volgend jaar weer een ophooging nodig zijn en daaropvolgend jaar weer, en zoo verder, tot in de eeuwigheid . . . ?', zo vroeg hij zich af.

Onder normale omstandigheden klinkt veen al in doordat de lucht de veendeeltjes oxideert. D. Aeijelts, hoofdbeheerder van het Vondelpark, laat zien dat zelfs ophogingen met zand geen soelaas bieden en soms zelfs een averechts effect hebben.

Met verende tred loopt hij over een verzakt weilandje. 'Hier hebben we tien jaar geleden een meter grond op gebracht, maar het is al weer vijftig centimeter weggezakt. Het is een bodemloze put.' Onder meer het massale picknicken en zonnebaden in de zomermaanden is daar debet aan. Tijdens een popconcert met vijfduizend bezoekers in het openluchttheater zag hij de grond ter plekke golven.

Dat een tachtig jaar oude treurwilg omvalt en sierlijk over het water buigt, soit, daar heeft Aeijelts geen problemen mee. Erger is dat een groep rijzige rode beuken, nota bene na een ophoging, is gesneuveld.

De opgebrachte zandmassa drukte het grondwater door het veen omhoog, waardoor de wortels zelfs nog natter werden. De rotting was niet meer te stoppen. 'En als er één valt, gaan ze om als dominostenen', aldus Aeijelts. Wortelstelsel en kronendak van de beuken zoeken bescherming bij elkaar.

Wellicht breken er betere tijden aan voor de beuken en eiken. En misschien krijgen ook de drie zeventig jaar oude haagbeuken, waarvan de grillige stammen zijn verbonden door staalkabels, op termijn gezelschap van gezondere soortgenoten.

Over twee weken beslist het bestuur van het stadsdeel over een experiment waarin een radicale oplossing voor de gestage verzakking wordt voorgestaan. Een strook van dertig bij dertig meter wordt tot een diepte van tweeëneenhalve meter geheel ontdaan van veen. De inklinking is dan nagenoeg voorbij.

De kuil boven de blootgelegde kleilaag zal worden opgevuld met zand, en daarin worden groepjes volwassen bomen aangeplant. Het zand zal ook de ontwatering verbeteren, waardoor de ruimte voor beworteling toeneemt. De kosten van de proef worden geraamd op vijftigduizend gulden.

'Voor de proef met de grondwisseling hoeft geen boom te sneuvelen', sust ing. A. van Jaarsveld, projectleider van de afdeling Openbare Werken van stadsdeel Zuid. Een groep jonge beuken wordt uitgegraven en ter plekke teruggeplaatst en ook de humusrijke toplaag wordt op dezelfde locatie hergebruikt. De tweeduizend kubieke meter veen vindt elders in het park een bestemming. Vermoedelijk moet alleen een es wijken.

Op de proeflocatie, in de buurt van de Vondelbrug/Vossiusstraat, is het park dan verlost van de fnuikende sponswerking van het veen. 'Daardoor kan de gemiddelde levensduur minstens worden verdubbeld tot tachtig jaar', vermoedt Van Jaarsveld. 'Ook zand zet enigszins, vandaar dat we een ''kopje'' van dertig centimeter aanbrengen. Als de proef slaagt, gaan we op een zestal andere plaatsen eveneens dergelijke zandpijlers, met eiken en beuken erop, oprichten.' Het stadsdeel hoopt nog dit jaar met de proef te beginnen.

Behalve heipalen voor onder de huizen, en straks die zandpijlers, zal Amsterdam de noviteit van bomen op palen leren kennen. In het Vondelpark wordt namelijk ook geëxperimenteerd met het planten van volwassen bomen op vier meter lange heipalen. In de rozentuin toont beheerder Aeijelts een veertig jaar oude beuk die met een kluit van vijfduizend kilogram op zo'n heipaal is gezet.

'De grond eromheen zakt gestaag weg, maar de kluit is groot genoeg om de boom te laten overleven', aldus Aeijelts. De heipalen moeten samen met de zandterpen een structurele oplossing bieden voor het verzakkend veenlandschap. Het stadsdeel wil ook uitproberen of funderingen van piepschuim of schuimbeton de verzakking van fiets- en wandelpaden kan keren.

Voor algehele restauratie van het park is één miljoen gulden per jaar nodig. Bedrijven zijn aangeschreven voor sponsoring en scholieren van het Hervormd Lyceum Zuid hebben het park geadopteerd. Dit voorjaar organiseren ze een sponsorloop waarvan de opbrengst wordt aangewend voor maatregelen tegen de verzakking.

Intussen likken natuurbeheerders in Nederland hun vingers af bij de komst van drassige biotopen op hun terreinen. Vochtige plekken aanleggen in het verdroogde landschap is een trend in het hedendaagse natuurbeheer. Aeijelts en Van Jaarsveld beamen dat. In het landgoedgedeelte van het Vondelpark, meer westelijk van het romantisch deel, mag het terrein wel verzakken. 'Hier spelen we met zachte oeverbeschoeiing, paddenpoelen en moerasjes in op de wateroverlast.'

Elzenbosjes, wilgen en ook exoten als moerascypressen krijgen daar de kans. In dit agrarisch polderlandschap grazen koeien en schapen, lama's en ezels. Ook langs de randen van het park, waar scheve platanen en linden brede lanen vormen, wil Aeijelts de natuur meer haar gang laten gaan.

Het is nog niet duidelijk welke aannemer de proef met de zandterpen gaat uitvoeren. Nederhorst Grondtechniek uit Gouda beweert te beschikken over een alternatieve methode waarmee op spectaculaire wijze grote delen van het Vondelpark zouden kunnen worden opgekrikt.

'Door middel van verticale injectiebuizen spuiten we op een diepte van tien meter een cement/bentonietmengsel in. Eenmaal hard is de verzakking dan voorlopig teniet gedaan. Ik schat dat we zonder schade aan de bomen het hele park anderhalve meter omhoog kunnen brengen', aldus ir. E. Huiden, hoofd van de afdeling engineering van Nederhorst.

'Onzin, ook na opkrikken zal het veen nog inklinken', reageert ing. C. Hogenes van ingenieursbureau Omegam in Amsterdam, die het onderzoek naar de oplossingen voor het zakkende park uitvoert. Volgens hem bestaat er niet één eeuwigdurende oplossing en is het Vondelpark gebaat bij een scala van maatregelen. 'Bij sommige bomen kunnen we grond aanbrengen om blootliggende wortels toe te dekken. Andere bomen komen op heipalen. Sommige weilanden mogen best verzakken, bij veel gebruikte gazons moeten we door goede drainage en een beter peilbeheer de verzakking juist tegengaan.'

Vondels wens om door het moeras wortels op Pluto's borst te schieten, heeft geohydrologisch gezien nogal wat voeten in de aarde.

René Didde

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden