Column

Het vluchtelingendebat: 'De gewetens zijn overbelast'

Een ethiek van de Bergrede verdraagt zich niet met praktische politiek.

Beeld Jiri Buller

Het vluchtelingenseizoen is weer begonnen. Op het Journaal kapseisde de eerste boot. Vanaf de krantenpagina's keken tien moeders met hun baby's me verwijtend aan. Allemaal geboren in de modder aan de grens van Idomeni. Harteloze bruut die je bent, zeiden de foto's, om deze vrouwen te willen tegenhouden. De eerste anti-azc-schreeuwers waren er ook. Ditmaal in de volkswijk Utrecht Overvecht. Daar moet een noodopvang komen. Alle vluchtelingen motten naar Soestdijk, of bij Rutte in de tuin, hoorde ik roepen. Of ook wel allemaal naar Auschwitz. Klaar ben je met je genuanceerde vluchtelingendebat.

We zijn weer helemaal terug bij goed en fout. Of licht en donker, zoals ze in Duitsland zeggen. Ik was ver van Utrecht Overvecht in het statige Trippenhuis in Amsterdam. Daar was een conferentie van de Koninklijke Akademie van Wetenschappen over moraal en politiek. Wat moeten we met morele gevoelens? De schilderijen keken op ons neer en mijn gedachten dwaalden af. Natuurlijk voel ik me aangesproken door de jonge moeders in Idomeni. Maar ook afgeperst. Het zijn er geen tien zoals op de foto's maar een miljoen. En de camera als moraaltheoloog smaakt mij niet. De camera is een overspelige moraaltheoloog, altijd op zoek naar spektakel en een snik. En dan weer een snik.

In het Trippenhuis sprak oud-minister Ernst Hirsch Ballin. Zijn CDA is een buigzame bestuurspartij. Maar na gedane zaken komen ministers tot inkeer, voor de Palestijnse zaak of elders. Hirsch Ballin vindt dat we een voorbeeld moeten nemen aan de welkomstcultuur van Merkel; de oorlog in Syrië moeten we na vijf jaar nietsdoen oplossen, Noord-Afrika moeten we er sociaal-economisch bovenop helpen. Zo doorgaan is immoreel. Ik sprak hem erop aan. Onhaalbaar en onmogelijk, zei ik. Dit kun je van niemand verlangen. Ik weet dat jij van realpolitik houdt, antwoordde hij. Maar idealen en realisme hoeven elkaar niet in de weg te zitten. Moeten we het maar laten lopen dan?

Realpolitik was niet mijn punt. Het is de ethiek van de Bergrede die mij dwarszit. Een ethiek die geen onsje minder of tegenspraak verdraagt. Denkeres des Vaderlands Marli Huijer was ook in het Trippenhuis. Van hetzelfde laken een pak, met haar manifest van 108 mededenkers die allemaal vinden dat we meer voor vluchtelingen moeten doen. Nederland is immers welvarend genoeg. Zij verdedigde zich in de afgelopen zaterdagkrant tegen een handvol mensen die er anders over dachten. De rekening van de financiële crisis wordt onderaan de samenleving neergelegd, zeiden die. Huijer knikte minzaam, maar wilde toch het morele element vooropstellen. Problemen met de islam? Ze vond niet dat angst de morele plicht in de weg mocht zitten.

Wiens morele plicht, daar draait het om. Wel, intussen weten we iets meer van Utrecht Overvecht, dankzij een schitterende reportage van collega Charlotte Huisman van een paar weken terug. Zij bezocht een flat van tien verdiepingen en een onbekend aantal nationaliteiten, pal tegenover het kantoor waarin de noodopvang moet komen. Niemand heeft iets met elkaar. In de lift kun je ruiken of er nog enige saamhorigheid bestaat. Mevrouw Hof woont hier al jaren. Het is smerig, kapot en de corporatie doet er niets aan, zegt ze. Laatst is ze bespuugd. Ze belooft het kantoor aan de overkant eigenhandig in brand te steken, als de vluchtelingen komen. Dit zijn de afkeurenswaardige mensen die roepen over Auschwitz. Het is onmacht en onvermogen, wat mij betreft. En hun geweten is overbelast, door de besluiten van een ander.

Beeld AP

Hirsch Ballin had zijn ideeën eerder deze maand uiteengezet in het blad Christen Democratische Verkenningen (CDV). Te midden van migratierechtskundigen die ook vonden dat Nederland meer kan doen. Hoog te paard is het heerlijk. Toch voel je dat het niet in de haak is, al ontbraken mij de woorden. Maar er is een tegenargument, ook filosofisch. Een van de ethici in het CDA-blad haalde Piet Hein Donner aan, collega oud-minister van Justitie. Hij hield ooit een lezing over het oude christelijke begrip barmhartigheid.

Barmhartigheid, het woord zegt het al, is meevoelen rechtstreeks vanuit het hart. Je moet het zelf ervaren en kunt het anderen niet opleggen. Barmhartigheid is wezenlijk anders dan solidariteit, die wederkerigheid veronderstelt. Daar kun je een staatszaak van maken, van barmhartigheid niet. Donner schrijft: 'Barmhartigheid is geen barmhartigheid meer, als het wordt verricht door de overheid op kosten van belastingbetalers die wat anders geloven.' Daar komt het schampere begrip Gutmensch vandaan: de samenleving moet betalen voor mijn mooie opvattingen.

In de flat waar iedereen weg wil (+)

Wietlucht, gespuug, wantrouwen en geen kerstboom meer met Kerst. Een flat in Overvecht is verloederd. Charlotte Huisman zoekt een verklaring in gesprekken met de bewoners.

Eén artikel springt eruit in CDV. 'Gezonde vaderlandsliefde', staat erboven. Partijleider Sybrand Buma schreef het, samen met Kamerlid Pieter Heerma. Dat begint met praktische vragen. Gaan de vluchtelingen wel terug, en zijn we in staat om de inburgering voor elkaar te krijgen? Hoe moet het met botsende waarden? Buma en Heerma pleiten voor patriottisme om de boel bij elkaar te houden. Dat kon in weldenkende ogen niet door de beugel, en Trouw-commentator Hans Goslinga schimpte over McCarthyisme: heb het vaderland lief of ik schiet.

Het doorslaggevende verschil is dat Buma en Heerma geen vrijzwevende ethici zijn of journalisten, maar praktijkpolitici die altijd over hun schouder moeten kijken of hun kiezers er nog zijn. Heerma zei me later dat hij veel instemming heeft gekregen. En dat hij de werkelijkheid op een CDA-afdeling was tegengekomen. Daar stond een meneer op die zei: ik ben vrijwilliger bij een azc, en ik wil óók dat de grenzen dichtgaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.