Interview

Het vervolg op de documentaire die Leonardo's leven bepaalde

Jos de Putter keerde voor zijn tweede documentaire over de voetballer Leonardo terug naar de plekken van toen. En hij stelt zichzelf de vraag: heb ik er toen goed aan gedaan dit jochie eruit te lichten?

Leonardo (links), jeugdvriend Anselmo en Leonardo's ontdekker 'Mister JJ'.Beeld Jos de Putter

Al snel na zijn iconische documentaire Solo, de wet van de favela (1994), over de jongensdromen van Braziliaanse voetballertjes uit de sloppenwijken, besefte Jos de Putter dat hij ooit moest vertellen hoe het de hoofdrolspelers sindsdien is vergaan. Een plotselinge ontmoeting met de nu 31-jarige Leonardo Vitor Santiago inspireerde hem tot een vervolg. Vrijdag gaat Solo - Out of a Dream in première op het IDFA.

Begin dit jaar was De Putter (55) aanwezig bij de presentatie van de door Bart Vlietstra geschreven biografie: Leo - lijden en lachen met Leonardo Vitor Santiago. 'Ik heb Leonardo nog eens gesproken in 2007, toen hij een contract bij Ajax tekende. Maar ik zag zijn zoontje voor het eerst. Leonardo zei tegen hem: geef die man eens een hand, want zonder hem had je niet bestaan.'

Door die opmerking realiseerde De Putter zich opnieuw hoeveel de documentaire uit 1994 had losgemaakt. 'Ik dacht: als het zo diep zit bij Leonardo moeten we het tweede deel nu maken, waarbij ik het WK in Brazilië als achtergrond zou gebruiken. Een documentaire langs memory lane wilde ik alleen niet, dat was me te gemakkelijk. Ik besefte dat ik tevens een vraag voor mezelf moest beantwoorden. Wat gebeurt er als jouw film een leven maakt in plaats van afbeeldt?'

Mister JJ

In Solo 1 zien we hoe de ontdekker van Leonardo zich vaderlijk over hem ontfermt als een boze vrouw het gedrag van het kleine voetballertje ter discussie stelt. Twintig jaar later blijkt deze ‘Mister JJ’ de profcarrière van Leonardo tot in detail te hebben gevolgd. Hij heeft wel vijftig jochies uit de sloppenwijken naar het profvoetbal gebracht, zegt JJ. Ze hebben daarna alleen niets meer van zich laten horen. ‘Leo verdient een draai om zijn oren.’ Maar als Leonardo en zijn jeugdvriend Anselmo in Solo 2 het veldje in de ­favela betreden, barst JJ spontaan in tranen uit. Hij kust ze als zijn zoons. En trekt vol trots het iets te krappe shirt van Ferencváros met rugnummer 99 van Leonardo aan.

Registrerende filmmaker, geen revolutionair

Via scout Piet de Visser kwam Leonardo door de documentaire in beeld bij Feyenoord, dat het Braziliaanse pingelmannetje naar Rotterdam haalde. Met Feyenoord won 'Leo' in 2002 de UEFA Cup, waarna hij voor Ajax, NAC, Red Bull Salzburg en Ferencváros speelde. Momenteel kwijnt Leonardo weg als reserve bij het Duitse 1860 München.

'Ik ben geen revolutionair, die een punt wil maken met zijn camera', zegt De Putter. 'Ik ben van de andere traditie, de filmmaker die nauwgezet wil registreren. Daarom was het voor mij ook zo heftig om te concluderen dat mijn documentaire het leven van Leonardo heeft veranderd.'

Solo 2 werd tevens een reis door het verleden om het Brazilië van 2014 te kunnen duiden. De weemoed wordt meteen tastbaar als Leonardo ontdekt dat het krot in Rio de Janeiro, waar hij bij zijn moeder in bed moest slapen, is omgetoverd in een knusse woning. 'Hier zou ik nu genoeg aan hebben', zegt Leonardo.

Filmmaker Jos de Putter

Favela's met IKEA-meubels

De achterbuurten in Rio zijn leefbaarder geworden, constateert De Putter. 'In 1994 had het hutje van Leonardo niet eens een dak boven de keuken, nu zag ik zelfs IKEA-meubels in de favela's. Dat is toch het werk van president Lula, hij heeft de ergste armoede bestreden. Het economische wonder van Brazilië is een beetje doorgesijpeld naar de sloppenwijken.'

De Putter benoemt indirect ook zijn eigen ontdekkingsreis. Hoe vindt een mens zijn geluk en waarvan is het afhankelijk? De vissersjongen uit de documentaire van '94 vist ook twintig jaar later soms een lijk op. 'De wet van de favela is de wet van de stilte', zeggen de bewoners. Ze weten hoe ze het dagelijkse geweld moeten overleven, maar worden volgens De Putter tot een keuze gedwongen. 'Er zijn drie uitwegen. Je belandt in de criminaliteit, je wordt profvoetballer of je klampt je vast aan je geloof. Leonardo is door de film profvoetballer geworden. Zijn jeugdvriend Anselmo is nooit de favela uitgekomen. De vissersjongen is visser gebleven, zoals zijn kinderen vissers zullen worden. Dit is het bestaan. En het meisje naast hem zegt dat hij niets te klagen heeft.'

De beelden in Solo 2 worden beklemmend als moeder Magdalena Pereira Santiago een genadeloos beeld schetst van haar jongste zoon. De Putter: 'De toon werd meteen gezet, toen ze Leonardo bij zijn terugkeer in Rio een nepgozer noemde. Volgens haar liegt hij voortdurend en met zijn Braziliaanse vriendin wil ze niets te maken hebben. Ze noemt dat meisje een stoephoer en gooit haar het huis uit.'

Geld en liefde

Je kunt het Magdalena niet kwalijk nemen, zegt De Putter. Leonardo was haar wisselgeld om te kunnen ontsnappen aan de ellende van de favela. 'Ik heb mijn jeugd door hem verloren', zegt ze, in de documentaire. De Putter: 'In een klassieke tragedie gaat alles fout en heeft iedereen gelijk. Magdalena koestert nu haar mooie huis en zegt dat iedereen alleen op het geld van haar zoon uit is. En zo is het ook.'

Verbitterd constateert Leonardo dat hij nooit een optimale relatie met zijn moeder heeft gehad. Het ging haar alleen om het geld, zegt Leo en hij verwijst naar de scène uit '94, toen Magdalena haar zoon opdroeg om naar Flamengo te gaan. 'Daar betalen ze beter.' De Putter: 'Dat is hij nooit vergeten. Zijn moeder wilde geld, Leonardo vroeg alleen om liefde.'

Huilend vertelt Leonardo over de uit de hand gelopen ruzie met zijn oudere broer Anderson, die hem in januari 2013 zelfs met een mes heeft bedreigd. 'Hij wilde me vermoorden, ik heb de politie gebeld.' Inzet van het conflict is het huis van 3 miljoen euro dat Leonardo voor zijn familie heeft laten bouwen, maar dat op naam van zijn moeder is gezet. De Putter: 'Zijn moeder en broer ontkennen alles. Maar Leonardo heeft niet opgelet, toen het contract werd opgesteld. Als zijn moeder er niet meer is, gaat het huis naar zijn broer en heeft Leonardo niks. Het huis was zijn levensverzekering, want trainer wordt hij niet. Ik hoop dat Leonardo nog enkele jaren flink kan verdienen als profvoetballer en daarna goed op zijn geld past.'

Een jonge Leonardo (links) en zijn jeugdvriend Anselmo in 1994

Vaderfiguur

De Putter zegt zichzelf te herkennen in Leonardo: eigenzinnig, intens, driftig, soms een klootzak, onaangepast. 'Dat heb ik ook in me.'

De filmmaker troost zichzelf met de gedachte dat hij een vaderfiguur is voor Leonardo, evenals de coaches Ricardo Moniz en Henk ten Cate. 'Ik voelde het al in 1994 en zeker toen Feyenoord later werd beschuldigd van kinderhandel. In 1995 rende Leonardo op Schiphol op me af als een kind naar zijn vader, niemand had hem uitgelegd waarom hij tijdelijk terug moest naar Brazilië.'

De 55-jarige Zeeuw ziet in Rio hoe ongelukkig Leonardo is en stelt ook zichzelf ter discussie met de vraag of hij Solo 1 had moeten maken. 'Tijdens de film kom ik tot de slotsom dat ik iemands leven heb bepaald. Maar Leonardo rechtvaardigt de documentaire, omdat hij zijn geluk bij zijn kind zegt te hebben gevonden.'

Toch blijft de onvrede schuren in het tweede deel van de documentaire. 'Ik ben weer solo', zegt Leonardo. Bewust zoemt de camera in op het straatjochie uit 1994, dat zijn dromen nog moest realiseren. Twintig jaar later blijft hij in Rio alleen achter. Solo en depressief.

Jos de Putter, Solo - Out of a Dream (Nederland, 2014, 90 min.), 21, 25, 26 en 27/11

Leonardo in zijn tijd bij Feyenoord, seizoen 2000/2001.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden