Het verval van de 'Wegh der Weegen'

Een monumentale laan door Utrecht verloederde. De provincie belooft beterschap.

Het zou tot laat in de 20ste eeuw duren voor Nederland, in de vorm van een moderne snelweg, weer zo'n brede weg zou krijgen. Amersfoort en Utrecht kregen al in de 17de eeuw een 60 meter brede, aan beide zijden met drie rijen laanbomen omzoomde verbindingsweg.


Aan die trotse allee zou een lint van buitenplaatsen moeten ontstaan, een lustoord waar de stedelijke elite zich kon verpozen. Enthousiaste tijdgenoten omschreven de Amersfoortseweg als een Utrechtse Via Appia, een 'Wegh der Weegen'.


Tegenwoordig is de N237, zoals de oude avenue is genummerd, een verweesde verkeersbaan, waar de zeldzame buitenplaats wordt afgewisseld met een McDrive en het statige vakantiekoloniehuis met zielloze bedrijfsgebouwen.


Twee historici, Jaap Evert Abrahamse en Roland Blijdenstein, schetsen in Wegh der Weegen de ontwikkeling van de Amersfoorsteweg tussen 1647 en 2010. Het is het verhaal van een groots opgezet infrastructureel project, dat langzaam verloederde.


De aanleg was in alle opzichten een groots werk. Behalve een ruim opgezette rijweg voor koetsen, was het een grootschalige verandering van een landschap, in dit geval een deel van de Utrechtse Heuvelrug. Woeste heidegrond werd omgewerkt tot een vruchtbare, groene omgeving.


De weg was niet 'ingeslepen' in het landschap, maar in zijn geheel en tot in detail ontworpen. De opzet volgde de schoonheidsprincipes van die tijd volkomen: symmetrisch, rechtlijnig en grootschalig.


De ontwikkeling van de weg bleek vanaf het begin een moeizame zaak. Het uitgeven van bouwgrond voor buitenhuizen moest de aanleg van de weg betalen, maar het kwam slechts tot de aanleg van enkele landgoederen als Zandbergen en Beukbergen. Oorlogen en economische tegenspoed gooiden roet in het eten.


In plaats daarvan verrezen, met ingang van de 19de eeuw, langzamerhand steeds meer gestichten en kazernes. Zo staat er sinds 1910 het villa-achtige koloniehuis De Stompert, bedoeld voor vakanties van stadse bleekneusjes.


Wat volgde was de aanleg van enkele villaparken. Rommelig, oordelen de auteurs: 'Een centrale regie voor de bebouwing was verder weg dan ooit.'


Ook het leger rukte op. In 1938 kreeg de landmacht met de bouw van de Du Moulin-kazerne een 'gezicht aan de straatweg'. De aanwezigheid van soldaten, ook Amerikaanse van luchtmachtbasis Soesterberg, leidde tot de opening van horeca als café Spitfire, Avio Resto (een eetgelegenheid in langs de straatweg opgestelde vrachtvliegtuigen) en later, in 1989, de eerste McDrive van Nederland.


De auteurs maken korte metten met de huidige aanblik van de Wegh der Weegen. Het aanzien wordt bepaald door 'spontane incidentenbebouwing, zoals die bij onze zuiderburen zoveel voorkomt.' Zij reppen van 'extreme contrasten tussen staaltjes van toparchitectuur en landschapsaanleg en de meest banale bouwsels. De eens klare lijn van de 17de-eeuwse weg is hier en daar gaan zwabberen en heeft een veelheid aan straatmeubilair gekregen.'


Hun rijk geïllustreerde boek is daarmee zowel een kritiek als een geschiedschrijving. Het is ook nog een reisboek. Vrijwel ieder bouwvak krijgt een foto en korte verhandeling. Voor wie thuis wil blijven zit er achterin het boek ook nog een dvd met een gefilmde autorit langs de weg.


De provincie Utrecht, die het boek mede uitgaf, belooft beterschap. De weg zal mooier worden gemaakt, met 'meer aandacht voor landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten', belooft gedeputeerde Anneke Raven in het voorwoord. Er komt ook nog een ecoduct bij.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden