analyse

Het vertrek uit Afghanistan is ook het einde van het 11 september-tijdperk

2012: Amerikaanse soldaten beschermen een gewonde kameraad tegen zand en rook nadat ze tijdens een patrouille in de Afghaanse provincie Logar door een bermbom zijn getroffen.   Beeld Munir Uz Zaman / AFP
2012: Amerikaanse soldaten beschermen een gewonde kameraad tegen zand en rook nadat ze tijdens een patrouille in de Afghaanse provincie Logar door een bermbom zijn getroffen.Beeld Munir Uz Zaman / AFP

Net als de Amerikaanse troepen vertrekken ook alle Navo-militairen uit Afghanistan. Maar volgens critici is de ‘vijand nog niet verslagen’. Wat betekent dit besluit?

President Bidens aankondiging woensdag dat de Verenigde Staten op 11 september dit jaar – precies twintig jaar na de schokkende terroristische aanslagen op New York en Washington – weg zijn uit Afghanistan, voelt als het einde van een tijdperk.

Het einde namelijk van het 11 september-tijdperk, waarin de VS zich lang de enige supermacht waanden en ‘catastrofaal terrorisme’ de grootste vijand was. Inmiddels gelden beide niet langer: de VS richten zich nu op supermacht China, en terrorismebestrijding moet wedijveren met de aandacht voor groeiende conventionele én nucleaire dreigingen, de kans op weer een groot interstatelijk conflict en een reeks nieuwe, digitale gevaren.

Het kan ook goed het voorlopige einde worden van het tijdperk van nationbuilding, wederopbouwmissies waarbij een mix van militairen, diplomaten en hulpverleners probeert menselijke oases te stichten, vaak midden in de woestijn. Tegen enorme kosten, niet alleen in geld, maar ook in het bloed van gesneuvelde soldaten.

Het lijkt wel alsof deze les telkens opnieuw moet worden geleerd. Japan en Duitsland na 1945, dat zijn succesvolle voorbeelden van nationbuilding. Onder unieke omstandigheden, na een wereldoorlog, en in niets te vergelijken met de ‘beperkte oorlogen’ in verre landen die daarvoor en sindsdien gevoerd zijn.

Exitstrategie

De Amerikanen leerden deze les in Vietnam, de Russen in Afghanistan, en na 1991 volgden nog het Amerikaanse debacle in Somalië en het VN-fiasco in Haïti. Amerikaanse militaire doctrines keerden zich af van nationbuilding en richtten zich op korte oorlogen, heldere doelen en een duidelijke exitstrategie.

Toch bleek de wereld te complex om het daarbij te houden, ondervonden Europeanen en Amerikanen na jaren bloedvergieten in Bosnië. Er was twee keer hard militair ingrijpen voor nodig, in 1995 en 1999, samen met heel wat nationbuilding, om op de Balkan een beheersbare situatie te creëren. En de Europese ‘humanitaire interventie’ in Libië in 2011, die níét gevolgd werd door enige nationbuilding, maakte van Libië een broeinest van smokkel, geweld en instabiliteit.

Na de aanslagen van 11 september schudden de VS hun afkeer van nationbuilding weer af. Vrijwel direct erna vielen ze Afghanistan aan, omdat Al Qaida daar een toevluchtsoord had gevonden. Twee jaar later volgde Irak, al was er geen directe link met de aanslagen. Aan de vooravond van de Irak-oorlog onderzocht de denktank Carnegie Endowment alle, vooral Amerikaans geleide interventies en pogingen tot nationbuilding sinds 1900. Conclusie: ‘Historisch gezien mondt dit soort pogingen van externe machten uit in bittere teleurstelling.’

Interventie in Irak

Nu, na de desastreuze interventie in Irak en de gigantische maar mislukte poging Afghanistan te redden uit de klauwen van de Taliban, zal Amerika zich niet snel opnieuw wagen aan een dergelijk avontuur. De terrorismedreiging zal veeleer vanuit de lucht dan met Amerikaanse boots on the ground worden bestreden, al klonk woensdag direct al felle kritiek op Bidens besluit ‘te vertrekken voordat de vijand verslagen is’.

Voor de Europeanen is de situatie nog gecompliceerder. Vluchten kan niet, want de instabiele regio’s waar de VS hun militaire voetafdruk willen reduceren, zijn onze ‘buren’. Maar zelfstandig optreden, althans in Afghanistan, kunnen de Europeanen ook niet – daarvoor ontbreken de militaire capaciteiten. Met de Britten en de Duitsers zal dus ook Nederland vertrekken nu de Navo heeft aangekondigd per 1 mei te beginnen met de terugtrekking van alle troepen.

Dus wat moeten de Europeanen met aanpalende regio’s die ten prooi vallen aan een mengeling van banditisme, jihadisme en anarchie? Frankrijk is al jaren militair actief in de Sahel, maar de Franse publieke opinie dreigt de moed te verliezen in deze strijd zonder winnaars, maar met veel verliezers. Ook alternatieve, niet-militaire oplossingen – al jaren de belofte van ‘soft power’ EU – bestaan voorlopig alleen op papier.

Bidens Afghanistan-besluit drukt de Europese bondgenoten dus keihard met hun neus op de feiten. Ze hebben geen greep op hun directe omgeving – niet diplomatiek en niet militair. Geen gebrek aan visionairs (‘strategische autonomie’), wel aan legionairs.

Solidariteit

Die afhankelijkheid onthult ook de leegte van de woorden (‘dankzij ons kunnen de meisjes naar school’) waarmee Europese politici jarenlang hun aanwezigheid in Afghanistan verkochten – aan het publiek, en waarschijnlijk ook aan zichzelf. Landen als Nederland waren daar vooral uit bondgenootschappelijke solidariteit. En nu stoppen we al die argumenten om te blijven in onze knapzak – en vertrekken.

Want Biden zet ook een dikke streep door de tot voor kort heilige mantra van de Navo – en Nederland – van een vertrek onder voorwaarden, dat alleen zou komen als de situatie ter plekke het toestaat. Daarvan is geen sprake: twintig jaar na 11 september – en na twintig jaar bloed, zweet en tranen in Afghanistan – staan de Taliban weer klaar om het over te nemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden