Het verlangen naar vrijheid van Litouwen

Zoals elke zichzelf respecterende Sovjet-republiek kon Litouwen onder het communisme uitpakken met zijn eigen televisietoren. Tot op de dag van vandaag is de in 1980 in gebruik genomen toren van 326,5 meter - inclusief zendmast - het hoogste gebouw van Litouwen. Op de koop toe werd hij uitgerust met de laatste snufjes van de toenmalige Sovjet-technologie: een lift brengt de bezoekers met een snelheid van vier meter per seconde naar een roterend kraaiennest op 165 meter.


Hoewel het restaurant daarboven zijn beste tijd lijkt gehad te hebben, is en blijft de toren een van de belangrijkste toeristische attracties van Vilnius. 'Wat kan er romantischer zijn dan een ontmoeting in de Melkweg?', vragen de luidsprekers , verwijzend naar de naam van het eethuis. Met een beetje geluk kan tot in Wit-Rusland gekeken worden, maar dan moet het weer meezitten.


Twintig jaar geleden, in de nacht van 12 op 13 januari 1991, werd de toren door duizenden Litouwers verdedigd tegen gewapende Sovjet-troepen. Sindsdien staat hij symbool voor de onafhankelijkheid van Litouwen.


In een tentoonstelling worden de gebeurtenissen tijdens die nacht gereconstrueerd. Op een van de foto's is te zien hoe een wanhopige burger door een Sovjet-tank dreigt geplet te worden.


Bij de bestorming kwamen veertien burgers om. Het vijftiende slachtoffer was een Sovjet-soldaat, getroffen door eigen vuur.


De militaire interventie van de Sovjets was een rechtstreeks gevolg van het Litouwse streven naar onafhankelijkheid. Die was in maart 1990 uitgeroepen, nadat de oppositiebeweging Sajudis van hoogleraar musicologie Vytautas Landsbergis de verkiezingen voor de Litouwse Opperste Sovjet had gewonnen. Twee maanden later zouden de Letten het voorbeeld volgen.


De onafhankelijkheidsverklaring kwam precies vijftig jaar nadat Stalin op basis van het Molotov-Ribbentrop-pact een einde had gemaakt aan de onafhankelijkheid van de Baltische landen. Een jaar eerder, tijdens de verjaardag van dat beruchte pact, hadden de Litouwers reeds uiting gegeven aan hun verontwaardiging door met de Esten en de Letten een levende ketting te vormen tussen Tallinn en Vilnius.


Moskou was over het Litouwse optreden niet te spreken. Hoewel ze niet mogelijk was geweest zonder zijn politiek van glasnost en perestrojka, noemde Sovjet-leider Michail Gorbatsjov de onafhankelijkheidsverklaring illegaal. Litouwen werd het slachtoffer van een economische boycot. Begin januari 1991 was het geduld van Moskou op. Vanaf 11 januari namen elitetroepen van het Rode Leger strategische posities in. Twee dagen later was de televisietoren aan de beurt.Voor de Russen bleek het echter om een Pyrrusoverwinning te gaan. Enkele weken na de militaire interventie sprak 90 procent van de Litouwers zich in een referendum uit voor onafhankelijkheid.


Ook in het buitenland was de verontwaardiging groot over het Russische optreden, maar om Gorbatsjov niet in het nauw te brengen, bleven de reacties gematigd. Alleen IJsland durfde een stap verder te gaan.


Amper een week na de bestorming van de toren beloofde de IJslandse minister van Buitenlandse Zaken Jon Baldvin Hannibalsson tijdens een bezoek aan Vilnius de onafhankelijkheid van Litouwen te erkennen. De rest van de wereld zou een half jaar later volgen, nadat door een mislukte coup tegen Gorbatsjov de Sovjet-Unie uiteen was gevallen.


Het verklaart waarom in Vilnius een straat naar IJsland genoemd is, en niet naar andere landen. Dat de Litouwers de steun van de IJslanders niet vergeten zijn, bewezen ze twee jaar geleden. Amper een week nadat Reykjavik officieel de wens had uitgedrukt lid te worden van de EU, steunde het Litouwse parlement bijna unaniem de IJslandse kandidatuur.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden