Het verlangen naar schurken

Pieter Hilhorst is politicoloog

Een verhaal zonder schurken is een tam verhaal. Een politicus die een verhaal vertelt zonder schurken zal nooit de harten van de kiezers raken. Barack Obama is een begenadigd spreker, maar in zijn verhalen ontbreken de schurken. Hij vaart niet uit tegen de bandieten bij de banken, hij gaat niet tekeer tegen de idioten van de Tea Party, en daarom weet hij zijn aanpak van de economische crisis niet te verkopen. De presidentskandidaat die hoop bood in een tijd waarin hoop schaarser was dan krediet, is verworden tot een kleurloze compromisfiguur. Dat is kort samengevat de boodschap van Drew Westen in een artikel in The New York Times (7 augustus).


Westen is de auteur van The Political Brain. In dat boek laat hij zien dat partijdige mensen genot ontlenen aan recht praten wat krom is. Hij legde Republikeinen en Democraten aan een hersenscan en confronteerde hen met tegenstrijdige uitspraken van hun leider. Op de scan is zichtbaar dat de respondenten dat niet prettig vinden. Maar zodra ze iets bedenken om de tegenstrijdigheid weg te redeneren, licht het deel van de hersenen op dat verbonden is met genot. Het geeft dus een kick om de waarheid naar je hand te zetten. De term politieke junkie moeten we dus eigenlijk letterlijk nemen.


Westen keert zich in zijn boek tegen Democraten die denken dat je verkiezingen kan winnen met rationele argumenten. Kiezers zijn emotionele wezens en daarom heeft alleen een emotioneel appèl effect. Kiezers maken geen kosten-batenanalyse van de standpunten van de partijen. Ze zoeken politici met wie ze zich kunnen identificeren. Politici moeten daarom een meeslepend verhaal vertellen. In zijn artikel van vorige week verwijt Westen Obama dat hij in de oude valkuil is gevallen. Hij denkt de volgende verkiezingen te winnen door kiezers in het centrum aan zich te binden en dus probeert hij steeds twee kanten van het verhaal te laten zien. Hij wil boven de partijen staan en blijft altijd redelijk. Zelfs als hij met onredelijke politici moet onderhandelen.


Bij zijn verkiezing had hij twee beloften. Hij zou hervormingen doorvoeren en een einde maken aan de politieke tweespalt. In feite richt hij zich alleen op het tweede. Hij vecht veel te weinig voor zijn hervormingen en gaat confrontaties uit de weg. Zo wordt hij kleurloos.


De kritiek van Westen is ook relevant voor Nederland. De PVV heeft nooit moeite om schurken aan te wijzen. Ze hebben zelfs van een hele godsdienst een schurkachtige ideologie gemaakt. En voor andere kwesties hebben ze genoeg andere vijanden achter de hand: de spilzuchtige Grieken, de arrogante elite of de verraderlijke sociaal-democraten. Ook het kabinet-Rutte heeft een duidelijke vijand. De overheid speelt voor hen de rol van schurk. De geluksmachine moet worden uitgezet. Aan de linkerkant van het politieke spectrum is het schurkenschema schaars. De SP wil nog wel van de markt een boeman maken, maar daar houdt het wel mee op.


Als Westen gelijk heeft, maakt links zich eigenhandig machteloos. Westen droomt ervan dat links alle schroom van zich afschudt. Hij wil dat links de methoden overneemt van de populisten van de Tea Party. Hij pleit voor een links populisme. Links moet alleen andere schurken aanwijzen. De bandieten bij de banken bijvoorbeeld. De crisis komt van rechts. De banken worden gered, maar de huiseigenaren die hun hypotheek niet kunnen opbrengen, staan in de kou. Links moet die maatschappelijke woede uitbuiten en mobiliseren.


Misschien is links te beschaafd. Maar het idee dat je politiek alleen kunt zegevieren door boze mensen een zondebok aan te reiken, is wel heel treurig. Een verhaal zonder schurken is misschien tam, maar een verhaal met schurken is vaak dom. De Grieken hebben gerommeld met de boekhouding, maar wie zegt: geen cent naar de Grieken, maakt de problemen alleen maar groter. De banken hebben zich schandalig gedragen, maar wie roept dat ze nu de crisis moeten betalen, vergaloppeert zich. Simpele schurkenschema's benoemen meestal ook niet de onvrede, maar gaan ermee op de loop. Mensen voelen zich niet thuis in hun buurt, maar Wilders wil dat oplossen door een heilig boek te verbieden. Mensen voelen zich door de overheid in de steek gelaten en Rutte wil dat oplossen door de overheid kleiner te maken. Schurken aanwijzen is iets anders dan de samenleving versterken. Dat is misschien de echte politieke lakmoesproef. Wat willen wij het liefst voorkomen: een politicus die tam lijkt of een politicus die dom doet?


www.vk.nl/ Pieter Hilhorst


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden