Het verhaal van hun eigen wereld, wooooooo yeahhh In Amerika groeit de zwarte boekenmarkt sneller dan de blanke

'Een zwarte die wakker wordt, weet niet waar hij hoort. Niemand vertelde hem ooit wie hij was. Dat doen wij nu.' Zo'n tien jaar geleden doemden de eerste zwarte boekwinkels op in de Verenigde Staten....

OP DE GROND ligt een schuifspeld. Zo'n brede, die ze gebruiken om kroeshaar op zijn plaats te houden als het niet is gladgebrand of gesteven met Tender Headed Relaxer ('minimal or no burning') van Vitale. Of die ze gebruiken om de hoedjes boven op de kapsels vast te houden: Afrikaanse cilinders en potten van dezelfde stof als de Danshiki-pakken van de mannen of de jurken van de vrouwen. Veel helder geel, zwart, groen en rood, een kleurencombinatie die het volgens boekhandelaren ook op boekomslagen goed doet.

'Good afternóon', doet voorzitter Ken Smikle.

'Goooooooood aaaaaaaftèrnóoooooon', zingt de zaal eenstemmig. Een zware boekverkoopster in Afrikaans hemelsblauw dieselt na: 'wo yeah' en laat grommelend haar kin op haar boezem zakken.

'Vandaag zal het gaan over GELD', roept Smikle.

'Wooooooo yeahhh.' De dikke vrouw heft heel eventjes haar handen op, en laat ze dan weer landen op haar buik.

De andere African Americans in het zaaltje draaien zich naar haar toe. Ze lachen. Ook de vrouw zelf begint zachtjes op en neer te schudden. Zij lacht van binnen. Ze heeft een zwarte boekwinkel, net als de meesten hier. En dat 'zwart' legt ze er tegenwoordig zo dik bovenop als ze maar kan.

Wie dat niet bevalt is op zijn minst verdacht, en niet helemaal politiek correct.

Het zaaltje waarin het zwarte gezelschap zich bevindt, ligt in de periferie van de ABA-convention, de grote boekhandelsbeurs van de Verenigde Staten die dit jaar in Chicago wordt gehouden. De African Americans doen voor de tweede keer mee: uitgevers, verenigd in de vorig jaar opgerichte NABBP ('spreek uit: nappy. . . net als in nappy hair, kroeshaar'), boekhandelaren, de eigen bestsellerlijst Blackboard African American Bestsellers, schrijvers, distributeurs en bibliothecarissen, verenigd in de African American Librarians.

Zo'n tien jaar geleden doemden de eerste zwarte boekwinkels op in de Verenigde Staten. Winkels waar de

African Americans de boeken konden kopen die in de gewone, witte, boekwinkel niet verkrijgbaar waren. Meestal niet meer dan uit de hand gelopen pamfletten, uitsluitend voor zwarten geschreven boeken waarin de boodschap belangrijker was dan de vorm - vaak uitgegeven in eigen beheer en gedrukt op veredeld wc-papier.

De boodschap was: Afrika.

Niet helemaal nieuw. Maar vóór die tijd poogde alleen de zwarte culturele en politieke elite zich van de blanken te onderscheiden. De rest wilde vooral integreren, zich met de blanken meten, ze evenaren, er zo uitzien als zij, maar dan zwart. Er moesten achterstanden worden goedgemaakt, en daarin pasten geen zwarte boekwinkels - het was zaak in de blanke winkels een plek te veroveren, en bij blanke uitgevers te worden gepubliceerd.

Het hielp maar weinig. Steeds meer zwarten kwamen tot het inzicht dat het geen zin meer had gelijk te willen zijn aan blanken. Ze bedachten dat de tijd was gekomen om weer anders te durven zijn. Zwart Amerika mat zich een nieuwe identiteit aan.

Ze keerden de blik naar Afrika, en begonnen boeken te schrijven. Boeken die in de op bestsellers gerichte (blanke) boekhandelketens niet werden verkocht, omdat de blanken er geen markt in zagen. Wat moesten Amerikanen met Afrika?

Kassahun Checole was een van de eerste uitgevers die zich op deze nieuwe bewustwording stortten. Dertien jaar geleden zegde hij zijn baan als hoogleraar sociologie op om The Red Sea Press op te richten, een uitgeverij die bijna uitsluitend boeken uitgeeft over Ethiopië en Eritrea - Het Oude Keizerrijk. Biografieën over Haile Selassie I, de laatste echte zwarte keizer, en over Menelik II (1844-1913), die de Europese imperialisten uit Ethiopië wist te houden.

Behalve The Red Sea Press leidt Checole ook de uitgeverij Africa World Press, die een bredere doelstelling heeft, en uiteenlopende boeken publiceert over Umfundalai (een Afrikaanse danstechniek), Roots of Black Music, African Psychology, Zimbabwe Dance, History of Religions in the Caribbean en The African Cookbook. Checole geeft tegenwoordig tachtig boeken per jaar uit, waarvan hij de meeste verkoopt via de zwarte boekhandels, maar een groeiend aantal ook via de grote boekhandelketens.

Checole: 'De zwarte Amerikaan meet zich een nieuwe identiteit aan. Jazeker. Volgens mij is daar niks kunstmatigs aan. Waarom zouden we niet teruggrijpen op onze Afrikaanse achtergrond? Dat is alles wat we hebben.

'U wordt 's morgens wakker en hoeft nooit na te denken wie u eigenlijk bent. U bent vast geboren in het land waar uw voorouders altijd hebben gewoond. Maar een zwarte die wakker wordt, die wéét niet wie hij is, of waar hij hoort. Niemand vertelde hem ooit wie hij was. Dat doen wij nu. Wij geven hem het verhaal van de wereld waar hij vandaan komt, Afrika. Het vertelt hem dat zwarten ook een grote eigen cultuur hebben gehad, zelfs voordat de cultuur van de blanken bestond. Het vertelt hem dat die cultuur eigen waarden heeft, waarmee je zelfbewust kunt leven zonder dat je voortdurend jezelf moet bewijzen tegenover een blanke wereld.'

De impact van dit ideeëngoed was enorm, zegt Checole. Een blik in het zaaltje met zwarte uitgevers en boekhandelaren zegt dat hij gelijk heeft. De helft draagt Afrikaanse kleding, een hoedje, een jurk, een pak. En de term African American raakt steeds meer ingeburgerd. Zwarten verbergen niet langer de maniertjes en de swingende tongval waar ze zich vroeger voor schaamden. Ze zijn weer ongegeneerd zwart, gaan lopen swingen als op straat een saxofonist staat te spelen, rollen gerust met hun ogen, en beleven elke bijeenkomst alsof het een kerkdienst is.

'Yesss suhh!'

Daarom willen zwarten andere boeken lezen dan blanken.

Daarom zijn er zwarte boekwinkels.

En daarom roept niemand meer 'boe' als Clara Villarosa, directeur van de Hue-Man Bookstore, zegt: 'De Afrikaans-Amerikaanse vrouw ervaart de dingen anders dan een blanke vrouw.'

Daarom zijn er nu ook Indigo Romances, zwarte Bouquetreeks-boeken, daarom zijn er zwarte kinderboeken, zwarte jeugdboeken, zwarte selfhelp-boeken (Daily Motivation for African American Success), zwarte gezondheidsboeken (Body & Soul, 'geeft een stem aan de fysieke, emotionele, en spirituele gezondheidservaring van de zwarte vrouw van vandaag'), en tijdschriften zoals Afrique (met daarin: 'Caribbean men hebben een innerlijke, natuurlijke trots').

De Afrikaans-Amerikaanse markt wordt volwassen. De grootste boekendistributeur, Tunde Dada, biedt enkele duizenden boektitels aan, en bovendien een assortiment regenjassen, paraplu's, Black Panther-petten, merkspullen van Kente en Kwanzaa, African American Bingo en een zwart Identity Game.

Dit is op zijn minst voor een deel het werk van de zwarte boekhandels zelf. Zij hebben de boodschap verspreid, zij hebben de zwarte boeken aan zwarte lezers verkocht, boden zo de zwarte uitgevers een vast publiek en een bijna gegarandeerde afzet, en vooral: zij hebben mensen die nooit lazen aan het lezen gebracht.

Ken Smikle, uitgever van het tijdschrift Target Market News in Chicago, pompt het erin:

'In 1994 gaven de Afrikaans-Amerikanen 297 miljoen dollar uit aan boeken'

'Whew!'

'De zwarte boekenmarkt groeit sneller dan de blanke! Tussen 1990 en 1993 groeiden de uitgaven aan boeken door Afrikaans-Amerikanen met 48 procent, terwijl de blanken maar 10 procent meer uitgaven'

'Yeah! Lookehhhthat!'

'In 1994 besteedden African Americans meer geld aan boeken dan aan muziek - 297 miljoen dollar aan boeken, 274 miljoen aan cassettebandjes en cd's'

'Woooo máááánnnn!'

Volgens Smikle was de markt duidelijk 'onderbediend' door de gevestigde boekenuitgevers. Kennelijk hebben de zwarte Amerikanen altijd zitten wachten op eigen boeken om te lezen.

Gevolg van het succes van het Afrikaans-Amerikaanse boek is dat nu ook de grote (blanke) uitgeverijen mee gaan doen. Random House heeft de (zwarte) Manie Barron in dienst genomen met als speciale taak het verkopen van zwarte boeken aan onder andere de zwarte boekhandels. Simon & Schuster is net lid geworden van de NABBP. Random House, Simon & Schuster, HarperCollins en Penguin USA zijn ook de hoofdsponsors van de feestelijkheden rond de Blackboard Book of the Year Award. (Dit jaar blijken drie van de vier winnende boeken bij deze blanke uitgevers te zijn verschenen.)

In het spoor van deze grote uitgevers hebben ook de grote boekhandelketens de markt voor African Americans ontdekt, en er speciale kasten voor ingeruimd. In Border's, de allernieuwste superstore in het hart van Chicago (een coffeeshop, vier verdiepingen, waaronder een voor cd's en een voor cd-rom's), staat Nobelprijswinnares Toni Morrison daarom niet meer in één kast met James Joyce, Samuel Beckett, Gabriel Garcia Marquez, Saul Bellow.

Morrison is zwart, dus zijn haar boeken African American, dus horen ze in de African American section. Daar staat Morrison nu samen met James Baldwin, Maya Angelou, Chinua Achebe, Maryse Conde, Wole Soyinka en Buchi Emecheta apart. (Bijna naast Oscar Wilde, die een kast verderop staat, in de Gay and Lesbian section.)

Het succes heeft van zwarte schrijvers gewilde gasten gemaakt. Smikle: 'Het zijn, na de sportlui en de filmsterren, onze nieuwe beroemdheden' De boekwinkels verdringen zich om ze op bezoek te krijgen voor een signeersessie, ze komen in de talkshows. Ze verdienen veel geld. En ze klagen.

Want nu ze succes hebben willen ze niet langer in het African American hoekje, ze willen eruit, het héle Amerikaanse publiek bereiken. Nu ze succes hebben komen ze ook niet meer in de kleine zwarte boekhandel om te signeren. Ze zitten in de grote winkels, ze zijn te duur.

De boekhandelaren in het zaaltje voelen zich in de steek gelaten. ('Onze schrijvers zijn ons ook wat schuldig.') Ze voelen zich bedreigd door de grote algemene boekwinkels, die langzaam niet alleen hun schrijvers, maar ook hun klanten overnemen. Ze vrezen dat de zwarte boekhandel eindigt waar hij begon: in de marge.

De zwarte boekwinkel in Wabash-street in hartje Chicago heeft die stap al gezet. In de etalage geen Toni Morrison, geen James Baldwin, geen populaire 37 More Things Every Black Man Should Know, maar wel: Sisterhood; Feminisms and Power in Africa; Critical Theory and African Literature Today; Black Sisters, Speak Out; Yoruba Names; en de classics van Kwame Nkruma en Sekou Touré. De helft van de etalage is ingeruimd voor haarvet en Afrikaanse hoedjes.

Zo moet het niet, meent het zaaltje. Een zwarte boekwinkel moet het allemáál verkopen, ook de romances, de bestsellers, de kookboeken, de selfhelp-boeken - als een echte boekwinkel. Nu gaat het om het overleven, om geld - dat was trouwens ook het thema van deze middag: Selling Black Books Succesfully to Everyone.

Het kan. 'We can do it!', roept David Driver, uitgever van Noble Press, 'want wíj weten wat ze willen lezen. Omdat wij hetzelfde leven leiden als zij'

Clara Villarosa valt hem bij: 'O ja! Vrouwen kopen fictie, mannen non-fictie. . .'

De vrouw in het blauw tilt haar hoofd omhoog: 'Thaaaaats true honey!'

'Vrouwen willen afleiding, dat komt door hun zorgzame, nurture-kant. En de mannen lezen voor zelfbevestiging (empowerment). Over Afrikaanse geschiedenis, spiritualiteit, oude religies. Ze zoeken rolmodellen, biografieën van grote mannen.'

'Uhuh! Right baby!'

'De grote boekwinkels maken alleen maar een kleine selectie. En wij? Wij bekijken àlles. Daarom zijn wíj nog altijd degenen die het African American boek moeten verkopen'

De honderd aanwezigen stromen na een laatste halleluja naar buiten en lossen op in een menigte van tienduizend blanken. Het boekenvak in Amerika blijft vooralsnog een white man's business.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden