INTERVIEW

Het verhaal achter de Panama Papers: 'Het werkt verslavend'

De Duitse onderzoeksjournalist Bastian Obermayer is een van de drijvende krachten achter de onthullingen over belastingontwijking. Nu is er het boek over de Panama Papers.

Bastian Obermayer (r) en zijn collega en co-auteur Frederik Obermaier. Beeld afp

'Oh, nog één ding: je moet glitternagellak kopen.' Bastian Obermayer, onderzoeksjournalist van de Süddeutsche Zeitung, kijkt zijn veiligheidsadviseur verbaasd aan. Is dit een grap? In de 'war room' van de krant, een kantoortje met geblindeerde ramen, staat alles wat de verslaggever nodig heeft. Een kluis bijvoorbeeld, en een dure computer met miljoenen vertrouwelijke bestanden, die Obermayer (38) heeft gekregen van een klokkenluider.

De journalist grijnst als hij er over vertelt, bij zijn uitgever aan de Amsterdamse Prinsengracht. Hij stond aan de basis van een reeks wereldwijde onthullingen over een advieskantoor dat geld wegsluisde, onder meer voor corrupte politici. Terwijl nog allerlei onderzoeken lopen, ligt zijn boek 'Panama papers' al in de winkel. Obermayer is trots, maar bescheiden. Af en toe stottert de Duitser een beetje, terwijl hij uitlegt hoe je van een berg documenten geruchtmakende artikelen maakt. Wat je daarvoor nodig hebt, naast geduld? Een veilig e-mailadres bijvoorbeeld, een hamer en glitternagellak.

Versleutel je e-mail

Obermayer: 'Ik heb al jaren een e-mailadres dat zodanig is beveiligd dat het niet is te kraken. Het adres is eenvoudig te vinden, want als onderzoeksjournalist moet je het klokkenluiders zo makkelijk mogelijk maken. Op een avond hoorde ik 'pling', een zekere John Doe vroeg of ik geïnteresseerd was in data. 'John Doe' wilde versleuteld communiceren en per se anoniem blijven. Ik weet nog altijd niet wie hij of zij is. In dit geval was dat acceptabel, omdat de documenten er echt uitzagen en uiteindelijk authentiek bleken.'

Wees achterdochtig

'Het is niet erg als je bron er belang bij heeft je iets te geven, mits je onafhankelijk je werk kan doen en alles controleerbaar is. Als je niet weet wie het is, moet je extra alert zijn: word ik gebruikt om iemand zwart te maken? Zitten er een paar valse bestanden tussen? Daar zijn we altijd bang voor. Je moet met alles rekening houden, ieder detail controleren. De klokkenluider zei zelf dat hij wil dat het lastiger wordt om geld te verstoppen in belastingparadijzen. Als dat het motief is, vind ik het prima.'

Zoek hulp

'Toen ik begon, met collega en co-auteur Frederik Obermaier (geen familie), vonden we al snel aanwijzingen voor schandalen in onder meer Argentinië, Afrika en Amerika. De database was te groot. Als we dit voor onszelf hielden, zouden de meeste daders er mee wegkomen. Het risico nam ook toe, omdat namen van maffialeden en sjoemelende Russen en Chinezen opdoken. Dus besloten we, net als in het verleden, samen te werken met het International Consortium of Investigative Journalists (zie kader). Wereldwijd gingen vierhonderd verslaggevers aan de slag, in stilte. Via een beveiligd forum hielden we elkaar op de hoogte.'

Bastian Obermayer (38), verslaggever Süddeutsche Zeitung Beeld Stephanie Fuessenich

Durf te liegen

'Het advies was: vertel zo weinig mogelijk mensen in je omgeving wat we doen. Dit mag niet uitlekken, anders worden sporen uitgewist. Als iemand vroeg waarom ik zo weinig in de krant stond, mompelde ik iets over het zoveelste saaie offshoreproject. Toen veel ICIJ-journalisten bij de Süddeutsche Zeitung kwamen overleggen en dat vragen opriep op de redactie, loog ik dat er een conferentie was.'

Bezuinig niet op computers

'Het werkt verslavend, zo'n database. Elke keer dat we een grote naam vonden, gaf dat een kick. Maar we dreigden te verzuipen in de informatie. John Doe bleef maar bestanden sturen, totdat we 2,6 terabyte hadden. Gelukkig mocht ik een datajournalist inhuren en was er budget voor computers. We hebben bij de krant driemaal een nieuwe gekocht. De eerste kostte 1.500 euro, die liep al snel vast. De tweede was een stuk duurder, de derde sloeg alles. Dat was een mega-pc met 128 gigabyte werkgeheugen en vijf SSD-harde schijven met in totaal 8,256 terabyte geheugen. Kosten: 17.500 euro. Daar schaamden we ons een beetje voor, maar het moest.'

Richt een war room in

'Om collega's te mijden, werkten we in een kantoor op een andere verdieping. Zelfs mijn chef had geen deurpasje, de computer zat met een slot vast aan tafel. We hadden glitternagellak gesmeerd bij alle schroeven van de computerombouw. Een inbreker zou er niet ongemerkt mee kunnen rommelen; hij zou de lak beschadigen. En niemand heeft toevallig glitternagellak bij zich. De computer was ook niet te hacken, omdat hij nooit verbonden is geweest met internet. Er zijn wel aanvallen uitgevoerd op de server van de krant, maar dat was dus zinloos.'

Koop een hamer

'Voordat het nieuws wereldwijd naar buiten kwam, op zondag 3 april, heb ik mijn telefoon en laptop kapotgemaakt. Met een hamer, haha. Dat klinkt misschien overdreven maar mijn bron riskeerde zijn leven, net als sommige journalisten die hieraan meewerkten. Tijdens een eerder project is een collega uit Hongkong neergestoken, in Rusland sterven soms verslaggevers onder verdachte omstandigheden. Je kunt niet voorzichtig genoeg zijn. Daarom gingen we na de eerste publicaties ook niet in op telefoontjes van veiligheidsdiensten, die zeiden dat John Doe onder een valse naam in hun land mocht onderduiken, als hij bereid was informatie te delen.'

Denk niet te klein

'Als je dit bekijkt vanuit het perspectief van een krantenlezer in West-Europa, zeg je misschien: er was wat opwinding, maar er zal weinig veranderen. Er is geen schokgolf door Duitsland gegaan, en volgens mij ook niet door Nederland. Maar je moet dit breder zien. De minister-president van IJsland is afgetreden, andere toppolitici zijn in opspraak geraakt. Er komen nog steeds onthullingen bij. Overal is verontwaardigd gereageerd op offshore-constructies. Panama is nu bereid informatie te delen met anderen, de OESO past de regels aan, de Europese Unie doet onderzoek, president Obama wil strengere wetten. Ik heb goede hoop dat er echt iets zal verbeteren.'

Panama Papers

De Panama papers bestaan uit de gelekte administratie en e-mails van Mossack Fonseca. Dit juridische adviesbureau uit Panama zet vennootschappen op in belastingparadijzen. De database belandde bij de Süddeutsche Zeitung, die contact opnam met het International Consortium of Investigative Journalists, ICIJ. Zo ontstond een project van meer dan 370 verslaggevers uit 75 landen: hier werkten Trouw en het Financieele Dagblad er aan mee. Sinds 9 mei is de ICIJ-database gedeeltelijk openbaar; talloze instanties en verslaggevers zijn er nog mee bezig. Woensdag bleek dat hoge functionarissen uit Mozambique via Nederland geld zouden hebben verduisterd. De filmrechten van het verhaal over de onthulling zijn inmiddels verkocht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden