Het veranderde beeld van Jezus MARCUS, PAULUS EN HET BEGIN VAN HET CHRISTENDOM

DE BOEKENWEEK MET het thema God is voorbij, maar de stroom boeken over Jezus is nog lang niet opgedroogd. Hoewel theologen in de jaren zestig de dood van God verkondigden - een verre echo van Nietzsche - blijft de interesse in het leven en de leer van de stichter van...

HENK MULLER

De Christus van geloof en kerk werd in de jaren zestig en zeventig óf een soort guerrillastrijder óf een welzijnswerker. Het sacrosancte karakter van Jezus als God verdween naar de achtergrond. Kerkelijke christenen kregen in die jaren zicht op een menselijker figuur dan de kerken meestal afschilderden en humanisten ontdekten een bondgenoot in de strijd om een rechtvaardige samenleving.

Jezus predikte bevrijding, geestelijk en maatschappelijk, aldus de bevrijdingstheologen die in die tijd furore maakten. In aansluiting op dat veranderende beeld van Jezus kwam er ook meer zicht op de historische achtergrond, de sociale en culturele context waarin Jezus leefde, iets dat tot dan toe vooral was voorbehouden aan universitair geschoolde theologen.

Het gevolg is geweest dat de laatste jaren de stroom boeken over Jezus gestaag toenam, nu voor een breder publiek. De filosoof Charles Vergeer zegt in zijn nieuwe boek Een nameloze - Jezus de Nazarener dat er de laatste twintig jaar misschien meer gebeurd is met Jezus dan in de bijna twintig eeuwen daarvoor. Vergeer meent dat er twee muren zijn gevallen - die van het geloof en die van het ongeloof - en dat dit ongekende mogelijkheden biedt om Jezus opnieuw te benaderen.

Hij constateert dat de muur van het geloof op verschillende manieren het zicht op Jezus belemmerde. Het geloof hield vast aan het bovennatuurlijke wezen van Jezus, of zoals de Romeinse centurion direct na de kruisdood van Jezus uitriep: 'Waarlijk, deze mens was een zoon van God.' Belemmerend was ook het naïeve geloof in de Bijbel als Woord van God, zegt Vergeer. Niet alleen bij fundamentalisten, maar ook bij die geleerden die de heilige teksten aan historische kritiek onderwierpen, maar toch altijd Gods Woord gelovig bleven aanvaarden.

Voor ongelovigen was Jezus een revolutionair wiens boodschap door de kerk werd verstikt. Of ze meenden dat gelovigen zich bezighielden met rare vooroordelen waarvan zijzelf vrij meenden te zijn. Domela Nieuwenhuis wist wat ware godsdienst wel was: 'Goed drinkwater, goede woningen, goede lucht, goed voedsel en goed onderwijs voor allen.' Intussen was Jezus verdwenen: in de eeuwigheid of in de actualiteit. Hij was God en onaantastbaar, of mens geschapen naar ons eigen beeld.

Vergeer kiest voor het Marcus-evangelie, omdat dit traditioneel als het oudste wordt beschouwd. Jezus werd ongeveer in het jaar dertig ter dood veroordeeld. Marcus schrijft zijn evangelie, met behulp van andere tekstgedeelten, omstreeks het jaar 70, waarschijnlijk in Rome. Marcus is een gedreven schrijver. Zijn verhaal is dramatisch opgebouwd, hoewel hij de clou al in het begin weggeeft.

Vergeers streven om het evangelie van Marcus onbevangen en nauwkeurig te ontleden verdient alle lof, maar hij staart zich misschien toch blind op dat ene evangelie. Marcus wordt niet in de context van de andere evangeliën gezet. Vergeer beziet het evangelie door een literaire bril, zonder veel gebruik te maken van technieken die in de bijbelwetenschappen gebruikelijk zijn.

Het beeld van Jezus dat uit Marcus oprijst, is een ander beeld dan de Jezus van Matteüs, Lucas of Johannes. Het is ook de vraag of het oudste evangelie ook per definitie het meest betrouwbare beeld van Jezus biedt.

Ook op zijn uitgangspunt valt heel wat af te dingen. Volgens hem is Marcus oneerbiedig gezegd het hulpje van Paulus. Marcus heeft de leer en het leven van Jezus nog voor ogen, maar wordt zo beïnvloed door de apostel Paulus dat hij diens boodschap verwerkt in zijn eigen evangelie.

Vergeer beweert dat Paulus het steeds verloor van de oorspronkelijke volgelingen van Jezus in Jeruzalem. Maar uiteindelijk won hij, omdat hij zijn brieven schreef en apostelen als Marcus zijn opvattingen opdrong. Daardoor verdween de oorspronkelijke boodschap van de gemeente in Jeruzalem - aartsvijanden van Paulus - en daarmee ook die van de volgelingen van Jezus en van Jezus zelf. Deze visie is op zijn minst omstreden onder nieuwtestamentici.

Vergeer kiest positie zonder zich voor zijn keuze te verantwoorden. De tekst spreekt voor zichzelf, lijkt hij te zeggen. Maar hij biedt ook tal van sterke punten. Hij neemt de lezer mee op een speurtocht naar de verschillende betekenislagen van de tekst. Hij laat aan de hand van Marcus de spanning zien tussen het volgens Vergeer 'echte' beeld van Jezus, de man van het volk, en de latere Jezus die de Zoon des Mensen werd genoemd. Hij schreef een erudiet en onderhoudend boek en Vergeer volgt inspirerend het leven van Jezus van Nazareth.

Er is nog een reden voor de groeiende stroom boeken over Jezus. In deze tijd is de kennis van leven en werk van Jezus onder jongeren minimaal. Leerlingen die een openbare school hebben bezocht, weten nauwelijks iets van de Bijbel, Jezus en het christendom. Ook mensen die zelf niet langer kerkelijk of anderszins gelovig zijn, vinden het jammer dat er zo weinig bekend is over figuren en stromingen die bepalend zijn geweest voor de westerse cultuur.

De Engelse geleerde Graham Stanton, nieuwtestamenticus aan het prestigieuze King's College in Londen, heeft voor geïnteresseerde leken een uitstekend boek geschreven over de evangeliën en de figuur van Jezus. Dichter bij Jezus? - Nieuw licht op de evangeliën zit heel anders in elkaar en is heel anders van toon dan het boek van Vergeer. Waar Vergeer via omwegen als een archeoloog te werk gaat - laagje na laagje tekst verwijderend om dat tegen het licht te houden - gaat Stanton recht op zijn doel af.

Stanton begon aan zijn boek, omdat zijn 18-jarige dochter hem wees op een stuk in de The Times waarin stond dat er papyrusfragmenten waren gevonden die wel eens van ooggetuigen konden zijn van Jezus' leven en dood. De hoogleraar was zowel blij verrast als bedroefd. Blij verrast omdat zijn dochter, die hoegenaamd niet in religie was geinteresseerd, het artikel verslond. Bedroefd omdat het gebrekkige kennisniveau van jongeren op dit terrein allerlei charlatans een kans biedt onzin als waarheid te verkopen.

0 AAR IN DIT GEVAL ging het om een ontdekking van dr. Carsten Thiede, een gerenommeerde Duitse papyroloog. Thiede maakte in een interview met de Volkskrant eind vorig jaar duidelijk waarom zijn ontdekking van groot wetenschappelijk belang kan zijn. Een van zijn stellingen staat haaks op die van auteurs als Vergeer en de Engelsman A.N. Wilson, die onlangs een geruchtmakende biografie publiceerde over Paulus. Volgens Vergeer en Wilson is Paulus de echte stichter van het christendom. Hij verdraaide Jezus' woorden en drukte zijn eigen versie van het christendom er door.

Thiede is ervan overtuigd dat de ontdekte fragmenten aantonen dat de vroege kerk al geloofde dat Jezus goddelijk was. Of zoals de latere kerk zou zeggen: God en Jezus delen één en dezelfde goddelijke substantie.

Stanton geeft een uitvoerig overzicht van de voor en tegens van Thiede's stelling.

Hij heeft met Dichter bij Jezus? een evenwichtig en toegankelijk boek geschreven. Wie het leest, kan de discussies over de Dode-Zeerollen en waarheid en fictie in de evangeliën zelf beoordelen.

Ian Wilson, onder meer bekend als schrijver van een boek over de Lijkwade van Turijn, schreef Jezus: een geschiedenis . De historicus Wilson, die niet verzwijgt een praktiserend christen te zijn, wil toch in de eerste plaats een overzicht bieden van alles wat over de mens Jezus bekend is. Van de laatste archeologische vondsten tot de vroegste documenten.

Wilson verwijst uitdrukkelijk naar de noodzaak om in zijn boek eenvoudige, heldere vragen over het leven en de leer van Jezus te beantwoorden, nu er een generatie opgroeit - 'zeker in het Verenigd Koninkrijk' - die nooit geleerd heeft wat voor de generatie van Wilson basiskennis is. Want de jood uit Galilea, die aan het eind van zijn leven gefaald leek te hebben, die als een misdadiger is geëxecuteerd en door zijn volgelingen in de steek werd gelaten, kon wel eens het meest invloedrijke individu zijn dat tot op heden heeft geleefd, volgens Wilson. Los van de soms wat ronkende toonzetting heeft de auteur een fraai geïllustreerd, degelijk overzicht geschreven. Een aardige aanvulling op Stantons boek.

De ironie wil dat waar auteurs als Vergeer in Paulus de stichter van het christendom zien, kenners van de joodse geschiedenis juist de continuïteit tussen Paulus en de joodse traditie onderstrepen. Het beeld dat Vergeer oproept van Jezus is dat van een man met een boodschap voor het joodse volk, die onder invloed van Paulus steeds meer goddelijke trekken kreeg en wiens verdraaide boodschap uiteindelijk vooral onder de heidenen van het Romeinse rijk aansloeg.

Terwijl de eerste gemeente in Jeruzalem bleef vasthouden aan joodse wetten - het christendom was voor niet-besnedenen niet toegankelijk - was Paulus belast met het apostolaat aan de volkeren. Rond het jaar 50 was een overeenkomst tot stand gekomen tussen Paulus en de apostelen in Jeruzalem. Er werd een boedelscheiding overeengekomen tussen 'het apostolaat van de besnijdenis' en dat 'aan de volkeren', lees de heidenen.

De Nederlandse nieuwtestamenticus Peter Thompson toont in Als dit uit de hemel is overtuigend aan hoe nauw Paulus aansloot bij de joodse traditie en de wetten. De titel is ontleend aan de farizeeër Gamaliël die een pleidooi hield om de volgelingen van Jezus te laten gaan: 'Als dit uit God is, kunnen jullie het niet bestrijden.'

Thompson schetst een paradox die in de hierboven genoemde boeken nauwelijks aan de orde komt: het Nieuwe Testament vertoont tekenen van jodenhaat, terwijl het alleen begrepen kan worden vanuit het toenmalige jodendom. Met andere woorden; het is zowel een joods als een anti-joods boek. De auteur wil de lezer in staat stellen de evangeliën te lezen vanuit een historische optiek.

Waar Vergeer vooral werkt met literaire genres en methoden, werkt Thompson met begrippen uit de joodse traditie. Thompson constateert dat het Nieuwe Testament liturgisch en historisch gelezen kan worden. In het liturgisch lezen overheerst meerstemmigheid en er is een harmonie waardoor de verschillen en tegenstrijdigheden er niet toe doen.

In deze 'liturgische polyfonie' ontstaan resonanties en harmonieën die in het historisch lezen niet zijn toegestaan. In de liturgie gaan de opstanding van Jezus en de uittocht uit Egypte naadloos in elkaar over. De historicus vraagt zich af wat het verband is, als er al een historisch verband is. Thompson wil vooral een historische lezer zijn. Na een overzicht van het jodendom in de Oudheid, schetst hij het leven van Jezus tegen diens joodse achtergrond. Daarna komt Paulus die zijn evangelie voor de niet-joden predikt op basis van loyaliteit aan het joodse volk en het volk Israël. Die spanning komt het sterkst tot uiting in het Marcus-evangelie, aldus Thompson.

Vanuit een andere invalshoek blijkt Thompson dezelfde conclusie te trekken als Vergeer. Het evangelie van Marcus is paulinisch én joods. Het vervolg is triest. Bij Matteüs groeit de spanning en in het evangelie van Johannes is er definitief sprake van vijandschap tussen joden en christenen, die eeuwenlang het zicht op de boodschap van de jood Jezus zal verduisteren.

Henk Müller

Charles Vergeer: Een nameloze - Jezus de Nazarener

SUN; 250 pagina's; ¿ 39,50.

ISBN 90 6168 498 6.

Graham Stanton: Dichter bij Jezus? - Nieuw licht op de evangeliën.

Vertaald uit het Engels door Antje van der Hoek

Callenbach; 200 pagina's; ¿ 34,90.

ISBN 90 266 0636 2.

Ian Wilson: Jezus: een geschiedenis

Vertaald uit het Engels door Julie Plokker.

Callenbach; 206 pagina's; ¿ 49,50.

ISBN 90 266 0885 3.

Peter J. Thompson: Als dit uit de hemel is.

B. Folkertsma/Stichting voor Talmudica; ¿49.90.

ISBN 90 239 0621 7.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden