Het valt niet mee, zo'n referendum

Amsterdam ontwikkelt zich steeds meer tot proeftuin voor het referendum, concludeerde de Volkskrant deze week in een commentaar. Als dat zo is, zegt Joop van Holsteyn, is het de vraag of het referendum wel een eerlijke kans krijgt....

NEDERLAND is een van de weinige West-Europese landen waar nog nooit een landelijk referendum is gehouden. En de kans is groot dat dit voorlopig zo blijft. Dat is te meer het geval, wanneer Amsterdam als voorbeeld wordt genomen.

Wie Amsterdam ziet als proeftuin voor het referendum, zoals gebeurt in het commentaar in de Volkskrant van afgelopen dinsdag, zal waarschijnlijk niet gecharmeerd raken van dit instrument van participatie en besluitvorming. Maar als het lot van het referendum in Nederland afhangt van de Amsterdamse praktijk, dan wordt het referendum toch onrecht aangedaan.

Amsterdam is niet het centrum van de wereld. Vanaf het begin van de jaren negentig zijn buiten Amsterdam meer dan twintig lokale referenda georganiseerd. Van Laren tot Leiden, van Haarlem tot Heerenveen zijn experimenten met deze wijze van volksraadpleging gehouden. Er is dus geen reden enkel en alleen naar Amsterdam te kijken, maar er ook de ervaringen in andere plaatsen bij te betrekken.

Er zijn meer redenen om de aandacht niet uitsluitend op de hoofdstad te richten. Keer op keer wordt het referendum in Amsterdam op een ondoordachte manier gebruikt. Het instrument aardt kennelijk niet in Amsterdamse bodem.

Neem het eerste referendum, over het verkeersbeleid in de binnenstad. Dit referendum moest in eerste instantie worden uitgesteld. De gemeenteraad had moeite met het de facto uit handen geven van de beslissingsbevoegdheid. Men wilde zich al te nadrukkelijk met de vraagstelling bemoeien, en was weinig royaal in de toezegging de uitslag te zullen honoreren.

Het referendum kwam er uiteindelijk wel, in 1992 in plaats van in 1991, maar een succes kon het moeilijk worden genoemd. Niet duidelijk was wat de vraag - een keuze tussen twee richtingen in beleid - precies betekende en wat de concrete gevolgen zouden kunnen zijn.

Niet bekend

Of neem het tweede referendum, over de stadsprovincie. Hier was de keuze van het onderwerp buitengewoon ongelukkig. In zekere zin was dit trouwens een heel ouderwets referendum (als deze term al op zijn plaats is). Tot 1990/1991 gingen vrijwel alle lokale referenda in Nederland over zaken waar de desbetreffende gemeenten zelf geen zeggenschap over hebben, te weten gemeentelijke herindelingen.

Het Amsterdamse (en Rotterdamse) referendum over de stadsprovincie kende hetzelfde probleem: een volksraadpleging over iets waar de gemeente niet zelf over beslist.

Toch lastig: burgers wordt op zijn minst gesuggereerd dat zij over een voorstel feitelijk het laatste woord krijgen, maar eigenlijk hebben ze er helemaal niets over te zeggen.

Ten slotte het referendum over het plan voor de bouw van een woonwijk - IJburg genaamd - in het IJmeer, ten oosten van Amsterdam. (Het referendum over het bouwplan voor het weilandje de Vrije Geer negeren we gemakshalve even). Het is nog geen 19 maart en er kan dus nog veel gebeuren, maar ook met het IJburg-referendum is tot op heden het nodige misgegaan.

In het najaar van 1996 bleek dat de verantwoordelijke wethouder Stadig al een half jaar eerder (ongetwijfeld indachtig de eerdere ervaringen) had geprobeerd een referendum te voorkomen. Hij zou extra geld hebben gevraagd om een klimaat te kunnen creëren, waarin helemaal geen behoefte meer zou zijn aan een referendum over de bouwplannen in het IJmeer. Die behoefte bleek echter wel degelijk aanwezig.

Niet getreurd, zal de gemeente hebben gedacht - en men wijzigde de referendumverordening. Althans volgens het referendumcomité IJburg gebeurde dit speciaal met het oog op het realiseren van het IJburg-project.

De rechtbank stelde de gemeente echter in het gelijk, waarmee de tegenstanders van het project zich voor de taak gesteld zien veel meer mensen voor hun standpunt te winnen dan nodig zou zijn onder de oude verordening.

Maar op een ander punt kreeg de gemeente ongelijk: de referendumcommisssie keurde het ontworpen stembiljet af. De gemeente wilde de overwegingen op grond waarvan zij tot de IJburgplannen was gekomen hierop vermeld zien, maar dat ging niet door.

Dan is er de kritiek van burgemeester Patijn van Amsterdam op de Vereniging Natuurmonumenten. Het referendum zou worden gekocht, luidde kort samengevat de waarschuwing van Patijn.

Een krachtige, professionele organisatie had zich met betrekking tot IJburg tegenover de gemeente gesteld. Natuurmonumenten zou menskracht en middelen hebben ingezet om propaganda tegen de IJburg-plannen te bedrijven.

Verrassend genoeg lijkt deze demagogische truc te werken. Natuurmonumenten moest in het defensief, en aan de feitelijke en normatieve basis van de redenering van Patijn wordt voorbijgegaan.

Kan een uitslag worden gekocht, mag de gemeente allerlei middelen inzetten om haar zin te krijgen, zijn de Amsterdamse burgers werkelijk slaafse volgers van de partij die het hardst roept, zijn diezelfde burgers echt niet in staat zelf een afweging en een daarop gebaseerde keuze te maken?

Zomaar wat vragen, die in de politieke strijd niet serieus aan de orde komen en onbeantwoord blijven. Maar juist met de antwoorden op dergelijke vragen zou het oordeel over het (lokale) referendum gevormd kunnen worden.

Amsterdam stevent af op de volgende slechte ervaring met het lokale referendum. In de proeftuin Amsterdam wil het maar niet lukken met die nieuwe loot aan de Nederlandse democratie. Maar er zijn misschien andere proeftuinen in den lande waar de nieuwe loot zorgvuldiger en wat minder ruw wordt verzorgd.

Je hoeft geen voorstander van het instrument te zijn om te constateren dat het referendum in ieder geval in Amsterdam tot nu toe geen echte kans heeft gehad.

Joop van Holsteyn is verbonden aan de vakgroep politieke wetenschappen van de Rijksuniversiteit Leiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.