'Het valt me op hoe weinig jullie weten van de impact van Hollanders in Zuid-Afrika'

Daily Show-host Trevor Noah heeft met ons, Nederlanders, nog een appeltje te schillen, schrijft hij in het boek over zijn jeugd in Zuid-Afrika. Daar ontstond ook zijn liefde voor talen, alle talen. Welke liefdes heeft hij nog meer?

Trevor Noah: 'Als ik mensen over kunst hoor praten, denk ik: niks voor mij.' Beeld Chad Batka
Trevor Noah: 'Als ik mensen over kunst hoor praten, denk ik: niks voor mij.'Beeld Chad Batka

'Bij mijn geboorte overtrad ik de wet al', schrijft komiek en presentator Trevor Noah (33) in zijn memoires. Die zin blijft hangen omdat hij Noah's absurde jeugd in Zuid-Afrika, ten tijde van de apartheid, perfect samenvat. De observatie komt ook terug in de Engelse titel van het boek: Born a Crime - Stories from a South African Childhood. De Nederlandse vertaling, Kleurenblind, is net uit.

Noah is het resultaat van de kortstondige verhouding tussen een witte Zwitserse expat en een zwarte Xhosa-vrouw in Johannesburg. Relaties tussen verschillende rassen waren strikt verboden tijdens de apartheid, die van 1948 tot 1990 duurde. Maar zijn moeder wilde zo graag een kind, dat ze alle wetten negeerde. Het maakte Noah's leven vanaf zijn geboorte al ingewikkeld. 'Toen de artsen me uit mijn moeders buik hadden gehaald, volgde er een ongemakkelijk moment', schrijft hij. 'Eh... dit is een wel erg licht getinte baby.' Zijn moeder loog tegen de arts over zijn vaders identiteit.

Géén Jon Stewart

Noah is wereldwijd bekend als presentator van The Daily Show, de satirische latenightshow die hij twee jaar geleden van Jon Stewart overnam. Er was eerst teleurstelling, omdat Noah niet zo uitbundig en permanent verontwaardigd is als Stewart. En hoewel de kijkcijfers nog niet denderend zijn, weet Noah toch een snaar te raken bij veel kijkers, juist omdát hij geen Jon Stewart is. Als halfzwarte, halfwitte buitenstaander met een heerlijk accent blijkt hij de uitgelezen persoon om het rassenprobleem in de VS te duiden, zonder zelf van racisme te worden beticht. (In zijn boek noemt hij zichzelf een kameleon.) Hij gebruikt zijn Afrikaanse roots om Amerika een spiegel voor te houden.

Tekst gaat verder onder de video.

'In Amerika is iedereen zogenaamd gelijk', zegt Noah in een telefonisch interview. 'Maar er is een tweede rang van burgers die op veel punten net wat slechter worden behandeld, van onderwijs en werkgelegenheid tot politie en justitie. Dat doet mij denken aan het land waar ik vandaan kom. Zuid-Afrikanen klimmen nog steeds uit de puinhoop van de apartheid. Het zal een tijd duren voordat die problemen voorbij zijn, dat gaat niet binnen één generatie. Maar wat ik eng vind aan Amerika, is dat men blijft volhouden dat iedereen gelijk is, terwijl dat niet de realiteit is. Het is een land dat enorm verdeeld is, echt 50-50, twee kampen die over elke kwestie het tegenovergestelde denken.'

Noah maakt in zijn stand-upcomedy vaak grappen over zijn jeugd in de township Soweto. In zijn nieuwe comedyspecial Afraid of the Dark, te zien op Netflix, omarmt hij de verschillen tussen talen en culturen, die hij op zijn rondreizen tegenkomt. Wat voegen zijn memoires toe aan die anekdotes? 'Mensen die me alleen van The Daily Show kennen, vragen steeds vaker: waar kom je vandaan, wat is je familiegeschiedenis? En fans van mijn stand-up krijgen zo een dieper inzicht in wie ik ben, hoe ik naar de wereld kijk en waarom ik bepaalde dingen grappig vind.'

In Kleurenblind beschrijft Noah hoe ras een land niet alleen verdeelt, maar ook compleet laat doordraaien. Toen zijn vader de eerste jaren nog in beeld was, mochten ze niet samen in het openbaar worden gezien. 'Als ik hem papa had genoemd op straat of ergens waar andere mensen ons konden horen, had iemand dat misschien raar gevonden en zelfs de politie gebeld.'

In Soweto werd de jonge Noah gezien als een freak. 'Ik was zo uniek dat ik als aanwijzing werd gebruikt als mensen de weg vroegen. Het huis in Makhalima Street? Op de hoek zie je waarschijnlijk een jongen met een lichte huid. Daar moet je naar rechts. Als kinderen me op straat zagen, gilden ze: Indoda yomlungu! De blanke man!' Zulke ervaringen maakten Noah tot de kameleon die hij nu is. (Hij spreekt zeven talen en zou er graag nog bijleren.)

Voor Nederlandse lezers kan Kleurenblind confronterend zijn, omdat Noah elk hoofdstuk begint met een korte geschiedenisles over Zuid-Afrika en de apartheid - en de rol van Nederlanders hierin.

Zo schrijft hij: 'Toen de Nederlandse kolonisten driehonderd jaar geleden voet aan land zetten op het zuidelijkste puntje van Afrika, troffen ze daar een inheems volk, de Khoisan. (...) De blanke kolonisten die zich in Kaapstad en de omringende grensstreek vestigden, misbruikten Khoisanvrouwen om aan hun gerief te komen, en zo werd het eerste gemengde ras van Zuid-Afrika geboren.'

Noah, die vaak in Nederland is geweest, alles van onze politiek (én voetbalspelers) weet en zelfs Nederlands oefent als hij hier is, hoopt dat onze kennis door het lezen van Kleurenblind wordt opgefrist. 'Elke keer als ik daar ben, valt het me op hoe weinig jullie weten van de impact die de Hollanders hadden in Zuid-Afrika. Ook vandaag de dag moeten jullie voorkomen dat groepen mensen worden uitgesloten, vooral nu rechts nationalisme in Nederland terrein wint. Politici hebben het nu over de Nederlandse identiteit en de vraag of ze vluchtelingen moeten accepteren. Maar het moet niet zover komen dat bepaalde groepen niet alleen worden uitgesloten, maar ook worden verketterd en zelfs lastiggevallen. Ik hoop dat mensen door dit boek beseffen dat Nederland deze geschiedenis heeft, dat jullie in staat waren tot zulke dingen en dat dit nooit meer mag gebeuren.'

null Beeld
Beeld
null Beeld Chad Batka
Beeld Chad Batka

Kleurenblind is bovenal een eerbetoon aan Noah's moeder, die door haar ex (de vader van Noah's twee jongere broers) in haar hoofd werd geschoten, maar het op miraculeuze wijze overleefde. De ex bekende, maar kreeg slechts drie jaar voorwaardelijk.

Het boek eindigt na dit traumatische incident en de ontroerende, maar ook vervreemdende gesprekken die Noah met zijn moeder had aan haar ziekenhuisbed. 'Toen ik begon met schrijven, dacht ik dat het gewoon een boek over mijn leven zou worden. Maar toen ik klaar was, besefte ik pas dat zij me heeft gemaakt tot wie ik ben.'

Noah zegt dat hij en zijn familie al het leed hebben verwerkt en dat hij daarom nu met het hele verhaal naar buiten durft te treden. Zijn moeder heeft het boek echter nog steeds niet gelezen. 'Ze heeft wel exemplaren gekocht voor familie en vrienden, ze wil verrast worden door hun reacties.'

Maar toch, wil hij niet dat ze zijn kijk op hun verleden leest? 'Mijn moeder is nogal apart. Ze komt ook nooit naar mijn stand-upshows, omdat ze liever de grappen thuis hoort, als we met zijn tweetjes zijn. Mijn moeder is erg eigenzinnig, maar dat is juist waarom ik zo van haar houd.'

1. Boek: The Wonderful Story of Henry Sugar and Six More van Roald Dahl

Ondanks zijn arme jeugd zorgde Noah's moeder dat het hem nooit ontbrak aan boeken. Van prentenboeken tot encyclopedieën, hij verslond alles. Zijn held was Roald Dahl en dan vooral het verhaal The Wonderful Story of Henry Sugar, uit de gelijknamige bundel. Daarin leert Henry door speelkaarten heen te kijken en de toekomst te voorspellen, een gave waarmee hij een fortuin verdient in casino's. 'Het verhaal raakt me omdat het gaat over een jongen die iets nieuws leert en zo meer bereikt dan hij ooit had kunnen dromen. Boeken waren voor mij niet per se een vorm van escapisme, maar een manier om te reizen naar plaatsen en tijden die ik niet zelf kon bezoeken.'

null Beeld
Beeld

2. Taal: allemaal

Noah leerde dat taal een machtig middel was om te manoeuvreren tussen de volken in de township en de 'rassenkloof te dichten'. Engels was de basis, maar hij leerde ook Afrikaans, Zoeloe, Tswana, Tsonga, Xhosa en Duits (via zijn Zwitserse vader). Hij heeft geen favoriet. 'Sommige gevoelens ervaar je alleen via een specifieke taal. Bij bepaalde vrienden gebruik ik drie talen in één zin. Ik ga het liefst op vakantie naar een land waar ik een nieuwe taal kan leren, zoals Spaans in Peru, of Hindi in India.' In welke taal hij droomt? 'Geen idee. Engels is de eerste taal die ik leerde, ik vertaal alles wat ik hoor in mijn hoofd terug naar het Engels, zonder dat ik het merk. Het zou kunnen dat ik in Zoeloe droom, maar het me in het Engels herinner.'

3. Komiek: Eddie Murphy

'Als ik er één moet kiezen, ga ik voor Eddie Murphy. Hij heeft het allemaal: hij is een goede acteur, kan accenten doen en heeft erg sterke grappen geschreven. En Eddie deed het op een manier die ik nog nooit had gezien, dat heeft mij enorm geïnspireerd. Mijn favoriete werk van hem is natuurlijk de film Coming to America, over een Afrikaanse prins die naar Amerika gaat om zichzelf te ontdekken en de liefde te vinden. Net mijn eigen leven inderdaad.'

Tekst gaat verder onder de video.

4. Stad: New York

'Ik woon nu in New York. Er hangt altijd een spanning in de lucht. Je weet nooit wat er gebeurt als je de hoek omslaat of hoe je dag zal eindigen. Voor jonge mensen is het echt een magische plek om te wonen.' Ziet hij in New York meer interactie tussen culturen dan in Johannesburg, dat nog steeds etnisch en economisch gesegregeerd is? 'Voor mijn gevoel gebeurt dat in Johannesburg net zo goed, dat is ook een smeltkroes. Maar ik ben wel met een vrijheid opgegroeid die generaties voor mij niet hadden. Die vrijheid heb ik te danken aan mijn ouders - en aan Nelson Mandela.'

'Je weet nooit wat er gebeurt als je de hoek omslaat.' Beeld Hollandse Hoogte
'Je weet nooit wat er gebeurt als je de hoek omslaat.'Beeld Hollandse Hoogte

5. Film: The Matrix

'Door deze film trok ik al mijn ideeën over onze wereld in twijfel. Nu geloof ik niet dat er een andere, échte wereld is waarin robots mensen onder de duim houden, maar het deed me wel beseffen dat niets is wat het lijkt. Er worden verhalen de wereld in geholpen die vijftig jaar later onzin blijken, maar op het moment zelf als de waarheid worden ervaren. We moeten dus altijd waakzaam zijn.'

Tekst gaat verder onder de video.

6. Eten: Indiaas

'Ik hou van alle gerechten waar paneer, de kaassoort, in zit, van palak paneer tot shahi paneer. De Indiase keuken is ongekend divers. Je kunt het warm of koud eten, op een broodje, met rijst, met roti, met paperdams, met samosa's. In Zuid-Afrika wonen ook veel Indiërs, die er weer een geheel eigen draai aan hebben gegeven en experimenteren met allerlei soorten curry's. De mogelijkheden zijn echt eindeloos. Ik zou elke dag Indiaas kunnen eten, voor de rest van mijn leven.'

Palak paneer. 'De Indiase keuken is ongekend divers.' Beeld Imageselect
Palak paneer. 'De Indiase keuken is ongekend divers.'Beeld Imageselect

7. Televisie: Curb Your Enthusiasm

De show van en met Larry David keert dit jaar terug op HBO voor een negende seizoen. (Samen met Jerry Seinfeld was David ook de bedenker van Seinfeld.) Noah: 'Wat ik zo grappig vind aan Curb Your Enthusiasm, is hoe echt het lijkt. Het komt allemaal uit het hoofd van Larry David, maar hij maakt er iets herkenbaars van - ruzies in een koffieshop, spanningen op het werk. Omdat er ook niet met concrete scripts wordt gewerkt, lijkt niks van tevoren opgezet. Hilarisch in al zijn eenvoud.'

Tekst gaat verder onder de video.

8. Muziek: Black Coffee

'Ik luister graag naar jazz en hiphop, maar ook steeds vaker naar dancemuziek - Calvin Harris en zo. Een goede Zuid-Afrikaanse artiest die ik kan aanraden is Black Coffee, een dj en producer die housemuziek maakt, maar met Afrikaanse klanken erdoorheen gemixt. Hij weet zijn nummers fantastisch op te bouwen. Krachtig en prachtig.'

9. Passie: auto's

'Ik ben niet heel verfijnd als het op kunst aankomt. Als ik mensen over kunst hoor praten, denk ik: niks voor mij. Maar ik kijk wel naar auto's alsof het sculpturen zijn - het design, hoe ze zijn beschilderd. De Lamborghini Huracán is een van mooiste auto's die ooit is ontworpen. De Bentley Continental GT is echt een klassieker. O, en de Alfa Romeo 4C is ook stunning.'

Welke auto heeft hij zelf? 'Ik woon in New York, dus ik heb geen auto. Ik bewonder ze alleen van een afstand.'

CV Trevor Noah

Trevor Noah werd op 20 februari 1984 geboren in Johannesburg, Zuid-Afrika. Hij groeide op in de township Soweto, maar ging naar een goede school. Op zijn 18de kreeg Noah een rolletje in een soapserie en een eigen radioshow. Hij stopte ermee om zich te focussen op comedy. Zijn soloshow The Daywalker (2009) werd zijn grote doorbraak in Zuid-Afrika. Ook had hij in 2010 zijn eigen talkshow, Tonight with Trevor Noah.

In 2011 verhuisde Noah naar de VS. Hij was de eerste Zuid-Afrikaanse komiek die optrad in The Tonight Show en de Late Show with David Letterman. In 2012 verscheen een documentaire over Noah: You Laugh But It's True. Eind 2014 werd hij verslaggever bij The Daily Show. Slechts een paar maanden later werd Noah benoemd als opvolger van Jon Stewart. Noah begon in september 2015 als presentator.

Zijn memoires Kleurenblind verschenen deze week in Nederland. Zijn nieuwe comedyspecial Afraid of the Dark is nu te streamen op Netflix. Noah woont in New York en heeft sinds 2015 een relatie met model en zangeres Jordyn Taylor.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden