'Het toezicht op ons voedsel is uitgekleed'

De Tweede Kamer vond dat er veel minder voedselinspecteurs nodig waren. Sjoemelaars hebben bijna vrij spel, zegt de onderzoeksjournalist.

Het is tijd voor een fundamentele herbezinning op de rol van de nationale waakhond voor de voedselveiligheid, de NVWA, zegt onderzoeksjournalist Marcel van Silfhout. 'Niet de minister naar de Kamer roepen voor het zoveelste incidentje. Laten Kamerleden liever een parlementair onderzoek optuigen en deskundigen aan het woord laten om een goed debat te voeren over waar we heen willen met de NVWA.'


Want met het huidige toezicht op de voedselveiligheid is het droevig gesteld, vindt Van Silfhout. Hij is schrijver van het boek Uitgebeend, een onderzoek naar het reilen en zeilen van de NVWA in de afgelopen tien jaar, dat vandaag verschijnt.


Na tien jaar politieke machtsspelletjes, ambtelijke intriges, reorganisaties en bezuinigingen is de nationale Voedselautoriteit murw gereorganiseerd en kapotbezuinigd. Of, om het in slachthuistermen uit te drukken: uitgebeend tot op het bot. En de schuldigen zijn bekend, zegt Van Silfhout. 'Het is de politiek zelf die het toezicht heeft uitgekleed.'


U hebt het over de 'boerenoorlogen'. Wat bedoelt u daarmee?

'Rond voedselveiligheid dansen twee tegengestelde belangen een danse macabre: het belang van de op export gerichte landbouwsector aan de ene en dat van de volksgezondheid aan de andere kant. Al sinds de jaren zeventig probeert landbouw het toezicht op de voedselveiligheid naar zich toe te trekken.'


Dat mislukt. De controle op de voedselveiligheid was de verantwoordelijkheid van het ministerie van Volksgezondheid, maar bij de kabinetsformatie van Balkenende II in 2003 werd de nieuwe Voedsel- en Warenautoriteit (VWA, later NVWA, red.) ondergebracht bij Landbouw.

'Dat was een volslagen verrassing voor alle betrokkenen. Hoe dat ging, is een tragedie. Tijdens de kabinetsformatie woedde de vogelpest. Cees Veerman, de minister van Landbouw, wilde graag de verantwoordelijkheid over de dierziektenbestrijding en het toezicht op de keuring van vee en vlees terug. Hans Hoogervorst, de nieuwe minister van Volksgezondheid, voorzag alleen maar gedoe. Daar heb ik geen verstand van, zei hij tegen Veerman. Neem jij dat maar. Het toezicht op de voedselveiligheid kreeg Veerman erbij.'


Een kapitale blunder, volgens u.

'Ja, want wat er gebeurde, was dat CDA en VVD elkaar vonden op gelijkgestemde thema's. Het CDA wilde de landbouwsector meer eigen verantwoordelijk geven, de VVD ijverde voor minder regels. In de formatiebrief stond dat de regeldruk met een kwart moest worden verminderd. Dat was een recept voor voedselrampen.'


In tien jaar tijd werd eenderde van het personeel wegbezuinigd en het aantal inspecties drastisch teruggebracht. De kans dat een sjoemelaar wordt gepakt, is volgens u bijna nul.

'Dramatisch klein in ieder geval. Van de duizend inspecteurs van de vroegere Keuringsdienst van Waren (die opging in de NVWA, red.) zijn er nog maar zo'n driehonderd over. Ik heb uitgerekend dat vergeleken met 2003 de NVWA nu nog maar eentwaalfde van het aantal inspecties van toen uitvoert.'


Maar als er iets misgaat, zoals met de paardenvleesaffaire, staat de Tweede Kamer op zijn achterste benen en trekt aan de bel.

'Daar kan ik pissig over worden, want de politiek stond erbij toen de NVWA werd uitgekleed. In 2008 lag er een notitie waarin werd gesteld dat de bezuinigingen een grens hadden bereikt. De enige manier waarop nog kon worden bezuinigd was door de controle op eerlijke handel en voedselfraude te schrappen. Dat hebben Klink en Verburg toen gedaan, dat staat gewoon in de Kamerstukken. Hup, kon er weer een stel mensen uit.


'Het ging allemaal onder die in slaap sussende mantra: we hebben minder regels nodig want het voedsel is nog nooit zo veilig geweest als nu.'


Is dat dan niet zo? In de jaren negentig en nul hadden we gekkekoeienziekte, MKZ, varkenspest en de dioxinecrisis. Zulke ernstige voedselschandalen hebben we de laatste tijd niet gehad.

'De uitbraak van Q-koorts in 2007 en de salmonellabesmetting op gerookte zalm twee jaar geleden noem ik niet niks. Geschat wordt dat als gevolg van de Q-koorts 75 mensen zijn overleden en aan de salmonella-uitbraak zo'n 24. We slagen er nog steeds niet in de problemen met antibioticaresistentie en salmonella onder controle te brengen.


'Waar behoefte aan is, is een tegenmacht. Een onafhankelijke inspecteur die met zijn koffertje binnenkomt, monsters neemt en die laat onderzoeken. Een rapporteur van de huidige NVWA heeft drie petten op: hij moet handhaven, controleren en een exportcertificaat afgeven.


'Ik wil niet terug naar vroeger, maar geef mij dan maar die ouderwetse inspecteur terug.'


Ingrediënten reizen de wereld over, bedrijven worden steeds grootschaliger. Dan heb je juist strenger toezicht nodig zou je zeggen. Kunnen we ons voedsel nog wel vertrouwen?

'Ik ga niet zeggen dat ik het voedsel honderd procent vertrouw of wantrouw. Maar ik voel me niet veiliger. Ik ben dol op filet Américain. Maar als ik van inspecteurs hoor dat zij niet meer eten omdat ze het niet vertrouwen, dan kijk je daar toch anders naar.'


Wat moet er volgens u gebeuren?

'Er heerst een onderhuids wantrouwen, consumenten hebben het idee dat er iets niet klopt. Ik vergelijk het met de bankensector waarin veel mensen sinds de financiële crisis alle vertrouwen hebben verloren. Laat het zover niet komen met ons voedsel. Dat zou ik tegen Den Haag willen zeggen.'


De conclusies uit het boek van Marcel van Silfhout zijn voorgelegd aan de NVWA. De organisatie wil er nu niet op reageren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden