Het thema

Rusland, honderd jaar geleden. Een stel mensen in een trein. Men praat over het huwelijk, over de liefde en over het onrecht dat de vrouw wordt aangedaan....

We beluisteren het gebabbel, krijgen een 'uit het leven gegrepen conversatie' te horen, maar dan wordt er uit een ander vaatje getapt. Eén man begint te vertellen over zíjn huwelijk. Hoe hij verliefd werd, trouwde, en vervolgens, vrijwel meteen na de wittebroodsweken ('wat een misselijk woord alleen al') van de ene ruzie in de andere belandde. 'Met mijn broer, mijn kornuiten, mijn vader had ik, dat herinner ik me, weleens ruzie gehad, maar nooit had tussen ons die buitengewone, giftige boosheid bestaan die hier aanwezig was.'

Die buitengewoon giftige boosheid - gehuwden zullen er iets in herkennen, en zich, ook vandaag de dag nog, enigszins ongemakkelijk voelen als ze dit tragische verhaal van Lev Tolstoj gelezen hebben. 'De Kreutzersonate' werd ruim honderd jaar geleden, tussen 1887 en 1889, geschreven, en wie er kennis van heeft genomen, vraagt zich af hoe hij überhaupt nog heeft durven trouwen, of waarom anderen dat deden, want pijnlijker dan door Tolstoj kun je de treurige, beklemmende haat in een huwelijk niet ingewreven krijgen (hoewel Willem Elsschot er in zijn gedicht 'Het huwelijk' ook wel weg mee wist).

Maar we zíín getrouwd, we hébben gezinnen gesticht, en anno 1999 is de familie volgens de collectieve propaganda voor het boek zo'n dominerend onderwerp in ieders dagelijkse leven dat het tot thema van de Boekenweek is gemaakt. Gezellig. Zou het komen doordat men zijn klassieken niet meer kent?

Het huwelijk, het gezin en de familie komen er niet best af in de moderne literatuur. Tot op de dag van vandaag geven romans en verhalen een soms ronduit wurgend beeld van huiselijke intimiteit, en er lijkt dan ook, literair gesproken, nauwelijks reden om zo opgewekt het familiethema te propageren als de CPNB doet.

Maar gaat het nog wel over literatuur? Of zijn we met z'n allen met iets heel anders bezig? In de literatuur gaat het om de kunst, om boeken die zich door hun aard en hoedanigheid aan de verschraling van een tot onderwerp gereduceerde inhoud onttrekken. Zelfs in het geval van De Kreutzersonate kun je strikt genomen niet zeggen dat het over het huwelijk gaat. Daarvoor is het te geraffineerd geschreven. Zo subtiel is het 'thema' uitgesponnen dat het geleidelijk een metamorfose ondergaat: de herkenbare 'werkelijkheid' van het huwelijksleven verkeert in een verbeelding van de hel, die laat zien dat het leven eigenlijk niet geleefd kan worden.

Nog niet zo lang geleden, zeg maar toen de huidige versmade 'vijftigers' begonnen te lezen, had je twee soorten boeken: goede en slechte. Voor iedereen (in het bijzonder voor de critici) was het de kunst daartussen een onderscheid te maken. Nu heb je nog steeds twee soorten boeken, maar zijn het boeken die verkopen en boeken die niet verkopen. Zo willen de managers het. Managers lezen niet. Of zoals een boekentopmanager mij op het Boekenbal bij het dreunende geweld van een popband luidkeels toevertrouwde: 'Daar hebben wij onze mensen voor.'

Ongetwijfeld, maar wie zijn dat dan? Niet de uitgevers. Die zijn ook manager geworden. De redacteuren dan? Die worden wegbezuinigd, of anders wel gedwongen hun tijd met het slijten van hun boeken te verdoen.

Als je de collectieve propaganda van het boekbedrijf mag geloven, is het aan het eind van de twintigste eeuw toch nog goed gekomen met huwelijk, gezin en familie, maar Lev Tolstoj zou er wel raad mee weten: mopperend zou hij beweren dat we dit geluk uitsluitend aan onze collectieve leesblindheid te danken hebben, om daar vervolgens een nieuwe Oorlog en vrede over te schrijven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden