Het theater vermag meer dan de journalistiek

In juni van het vorige jaar reisden de jonge Amerikaanse theatermakers Jessica Blank en Erik Jensen naar Jordanië. In een vluchtelingenkamp daar vroegen zij dertig Irakezen naar hun belevenissen gedurende de bevrijding van hun vaderland door de Amerikanen....

New York,
Er leven, sinds er met die bevrijding een begin werd gemaakt, tussen de drie en de vier miljoen Irakezen buiten hun geboorteland. Sommigen zijn gevlucht voor de spontaneïteit van de bevrijders en de wijze waarop die zichzelf wel eens willen amuseren met water, honden en gevangenen. Anderen vluchtten voor de methoden van de handlangers van die bevrijders. En ten slotte zijn er de uitgesproken vijanden van die bevrijders en hun medewerkers. Een deel van al die exilanten bivakkeert in kampen in Jordanië.

New York,
De verhalen die Blank en Jensen te horen kregen noteerden zij en zij redigeerden die op de wijze waarop een consciëntieuze journalist een vraaggesprek indikt en herschikt tot een leesbaar interview. De bruikbaarste teksten laten zij nu in een theater in New York voorlezen door negen Iraakse toneelspelers in ballingschap. Men kan die meerstemmige tekst beschouwen als een reportage zonder verbindend commentaar; er is een tijd geweest waarin kranten en tijdschriften dergelijke reportages lieten vervaardigen.

New York,
Die theatervoorstelling heet vooralsnog A Staged Reading of the Iraqi Refugee Project, want die theatermakers behoren tot de generatie die zijn buik vol heeft van dramatisering, mediatisering of pathetiek. Zij zijn op zoek naar de gevolgen van de oorlog waar de generatie van hun ouders warm voor liep en sommigen van hun eigen generatiegenoten voor sneuvelden. En zij vinden dat er vooreerst voldoende gelogen is over die oorlog.

New York,
In de retoriek waarvan veel politici en evenveel media zich bedienen wanneer zij het over die oorlog en de gevolgen daarvan hebben – de formuleringen en de motiveringen – geloven zij niet. Die miljoenen vluchtelingen en de 80 duizend Iraakse burgerslachtoffers staan immers te boek als collateral damage. Blank en Jensen benaderen de lotgevallen van die mensen echter radicaal anders.

New York,
Eerst iets over de vorm. De negen acteurs zitten ieder achter een muziekstandaard en zij lezen hun rollen voor. Wie vertrouwd is met de vernieuwingen die het Nederlandse theater meer dan dertig jaar geleden onderging (Maatschappij Discordia) kijkt er niet van op. De bedoeling is ons, de toeschouwers, het onderscheid tussen de toneelspeler en zijn personage duidelijk te maken en ons te dwingen ons daar gedurende de gehele voorstelling rekenschap van te geven. In het traditionele toneel gaat het erom dat de acteur wordt wie hij speelt, hier dat hij afstand houdt.

New York,
Het effect is schokkend, af en toe op het onverdraaglijke af.

New York,
De lezer mag erop vertrouwen dat al die geïnterviewde Irakezen iets onherstelbaars hebben beleefd met hun bevrijders; er zijn dringende redenen nodig om have en goed en verwanten in de steek te laten en jezelf de grens over te smokkelen. Die geïnterviewden leken mij allemaal behoorlijk opgeleide figuren met een, gegeven hun akelige levensgeschiedenissen, bemoedigend open blik op de wereld en een gezond oordeelsvermogen. Geen gekken, geen fanatici, geen nostalgische vereerders van Saddam Hoessein.

New York,
Geen van hen viel in zijn weergave van de gebeurtenissen ‘de Amerikanen’ aan of ‘het Westen’. Wel hadden zij bezwaren tegen het optreden van individuele Amerikanen: bedreigingen, huiszoekingen, schietpartijen.

New York,
Door acteurs hun teksten te laten lezen – en die dus niet te laten spelen, dat wil zeggen: niet te dramatiseren – krijgen die verhalen iets onontkoombaar authentieks. Het gaat hier bovendien om gevluchte Iraakse toneelspelers en je ziet dat de verhalen van hun lotgenoten in Jordanië hun niet koud laten. De ontreddering die de voorlezers soms overmant, is, met andere woorden, vermoedelijk echt. Op zijn zachtst gezegd verhevigt dat de confrontatie.

New York,
Ik denk dat het theater hier ook een indringender vorm is dan de televisiedocumentaire of een uitgeschreven stuk. Je moet wel héél goed kunnen schrijven om eenzelfde niveau van pijnlijkheid te bereiken. En in de gefilmde documentaire gelooft geen mens meer: allemaal enscenering, weglating of demagogische montage. Het trof mij trouwens, dat tijdens het gesprek met de makers, na afloop van de voorstelling, het publiek zo negatief was over de journalistieke berichtgeving over de oorlog. In de New York Theatre Workshop – allemaal Obama-stemmers, schat ik, allemaal goed op de hoogte, politiek bewust en kritisch – kwamen de verhalen van de Irakezen hard aan. Men kreeg een kant te zien van de energieke pogingen tot het exporteren van democratie die men zei niet te kennen. Dat kan niet alleen maar een manifestatie van Amerikaanse naïveteit zijn geweest.

New York,
Blank en Jensen laten hun spelers in de eerste minuten van de voorstelling (Irakees) Arabisch spreken; terzijde zit een tolk die af en toe ingrijpt. Het publiek was een momentlang verbaasd: spreken die lui geen Engels? Het was precies dezelfde verbazing als die zich van de Amerikaanse soldaten meester maakte toen bij de bevrijding van Bagdad bleek dat die types in Irak geen (Amerikaans) Engels bleken te spreken. Het was een meesterlijk moment, waarvan de onthullende kracht het publiek niet ontging. Het theater bewerkstelligt dan schoksgewijs een inzicht, dat kritische journalisten en politici van de oppositie tot dusverre niet wisten te verwezenlijken.

New York,
Die aanpak is ook van belang voor Nederlanders. Want die oorlog is ook een beetje onze oorlog, ook al mogen wij niet weten hoe en waarom en voor welke prijs wij daar indertijd ‘ingerommeld’ zijn. Ik vond het opmerkelijk dat er een enigszins theatrale opstelling voor nodig was – het Volkskrantdebat van jongstleden zondag – om vijf oud-ministers van Buitenlandse Zaken zover te krijgen dat zij hun walging uitspraken over de weigering daarover verantwoording af te leggen.

New York,
Dat krijgt geen blogger voor elkaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden