Column

Het tekort van het conservatisme is de boosheid

Als de goeden niet blijken te deugen, kiest het populisme voor de slechten.

Martin Sommer
'Een soort Harry Potter-universiteit in de glooiende Cotswalds' Beeld RV
'Een soort Harry Potter-universiteit in de glooiende Cotswalds'Beeld RV

Heeft het conservatisme ons wat te bieden? Dat is in Nederland geen populaire vraag. Denk aan de katholieke staatsman Nolens (1860 - 1931), die zei dat je hier beter brandstichter kunt zijn dan conservatief. Maar we onderzoeken alles, en ook u zal het gevoel wel eens bekruipen dat de politiek is vastgedraaid. Dus op naar Engeland, waar het conservatisme geen vloek is maar een gewaardeerde levenshouding.

In de gepaste omgeving van een soort Harry Potter-universiteit in de glooiende Cotswalds, werd de elfde zogeheten Vanenburg Meeting gehouden. Drijvende kracht is de prijzenswaardige Diederik Boomsma, dapper CDA-duoraadslid in de links-libertaire gemeenteraad van Amsterdam, tevens vertaler van Ortega y Gassets De opstand van de massamens. Dankzij hem was er een flinke Nederlandse vertegenwoordiging present, onder wie publicist Thierry Baudet, oud-politicus Frits Bolkestein en filosoof Andreas Kinneging.

Het thema dit jaar was 'het heilige en het profane'. Ogenschijnlijk te zweverig voor uw politiek commentator, die overigens volgens de Chatham House rules niet mag toeschrijven, wel omschrijven. Zo was er een Amerikaanse fundikatholiek die het vaak beter wist. En een zeer katholieke professor met een strikje die hard 'amen' riep als het gesprokene hem was bevallen. Er waren veel katholieken die, zo liet ik me uitleggen, het ware conservatisme vertegenwoordigen; protestanten waaien vaak mee met de tijdgeest en zijn links.

Het zweverige viel in zoverre mee dat er geen gebrek was aan concrete klachten over de moderne samenleving. Een eerste sessie stak van wal met de vraag wat er in onze ontkerstende tijd heilig is - het hogere, het onaanraakbare bestaat nog wel degelijk. In een samenleving zonder God wordt het individu aanbeden, was de stelling, in de vorm van mensenrechten, homorechten, lgtb's. En dan is er het heilige milieu, als seculier alternatief voor de apocalyps.

Het progressieve wereldbeeld is een rechtstreekse voortzetting van het Nieuwe Testament met andere middelen. Daarvan was ik al langer overtuigd, en kritiek erop is zeker mogelijk. Zo kent de milieubeweging intolerante vormen van bekeringsijver, en vindt menig barmhartig samaritaan van Vluchtelingenwerk dat elke migrant hier toegang moet hebben. De kriegeligheid over de 'welkomstcultuur' van de Hongaarse en Poolse deelnemers vond ik begrijpelijk. Zij wezen op de communistische overheersing waarvan ze nog nauwelijks bekomen zijn, en vinden dat ze onder de Europese Unie opnieuw moeten buigen onder mooie beginselen met minder mooie gevolgen.

Wat ik niet begreep, was de boosheid waarmee de bezwaren tegen de geest der eeuw werden uitgesproken. Van uitwassen is zeker sprake, maar waarom hakken op allerlei verworvenheden van de moderne tijd? De vrijheid van denken, de scheiding van kerk en staat tot en met 'de uitvinding van het individu', het zijn stuk voor stuk uitvloeisels van het christendom, zoals de beroemde filosoof Roger Scruton betoogde in zijn sessie onder een schilderij van een Yorkshire koe. Ook al houdt God geen toezicht meer, we moeten blij zijn dat mensenrechten bestaan en dat ze serieus worden genomen.

De boosheid tekent het tekort van het conservatisme. Het heeft geen eigen streven zoals het liberalisme de vrijheid heeft, of het socialisme de gelijkheid. Het conservatisme is een antithese, een houding die vooral tegen radicalisme is gericht. Dat begon al met de grondlegger van het conservatisme, Edmund Burke. Die richtte zich tegen de 'wereldomkeerders' van de Franse Revolutie, in een even briljant als mopperig boek.

Tijdens het slotdiner raakte ik aan de praat met een katholieke mevrouw uit Duitsland. Jullie zijn Neinsager, zei ik. Nee hoor, zei ze, wij zijn heel positief, vóór het huwelijk, vóór het gezin. Prachtig dat huwelijk, zei ik. Maar u bent ook blij dat er echtscheiding bestaat, voor als het niet meer gaat. De tijd dat God de lakens uitdeelde, komt niet terug; ook de meest verstokte conservatief wil zijn eigen leven inrichten.

Het conservatisme in de goede zin is niet tegen vernieuwing, zolang het stap voor stap gebeurt. Geen radicale experimenten, waartoe we tegenwoordig ook de euro en Schengen rekenen. Maar zoals het progressieve evangelie kan uitmonden in communisme of de hedendaagse variant dat iedereen het recht heeft hier te zijn, zo eindigt het doorgeschoten conservatisme in populisme: wij zijn tegen en naar de hel met de gevolgen.

Er was een Amerikaanse conservatieve voordenker die voor de open haard een praatje hield over zijn voorgenomen stem op Donald Trump. Dat was niet omdat hij Trump zo goed vindt. Trump zal belachelijke dingen zeggen, aldus de voordenker. Hij gaat alleen op Trump stemmen omdat Hillary niet deugt. Wij leven in een donorocracy, zei de man, als in de late Romeinse Republiek. De politiek is te koop. We moeten het Huis Clinton bestrijden en daarvoor in de plaats moet een nieuwe orde komen. Elke orde is kennelijk beter dan de bestaande.

Dit is het gevaar dat conservatieven beloert: met terechte kritiek maar zonder plausibel alternatief, is voor je het weet élk alternatief beter. Het populistische beginsel luidt: de goeden blijken niet te deugen, waarom dan niet op de slechten gestemd? Dat een verbitterde en verwaarloosde onderklasse zo denkt, is begrijpelijk. Bij intellectuelen is zo'n houding onvergeeflijk. Vandaar dat ik tot slot Frits Bolkestein citeer, die antwoord gaf op de vraag wat voor hem het hoogste 'heilige' goed is. Vrijheid en verantwoordelijkheid, zei hij. Dus niet alleen vrijheid. Ook verantwoordelijkheid.

Donald Trump. Beeld afp
Donald Trump.Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden