Het taboe voorbij

De affaire rond Ayaan Hirsi Ali lijkt als katalysator te fungeren in het sterk verwaarloosde debat over de moeizame integratie van moslims....

De bedreigde Somalische politicologe Ayaan Hirsi Ali zit nu ruim een week in het buitenland. Ze wil uitrusten van de commotie, nadenken en weer gaan schrijven. Als ze straks terugkeert naar Nederland om weer deel te nemen aan het debat over de multiculturele samenleving, zal zij niet stilletjes kunnen aanschuiven. Daarvoor zijn de emoties rond haar persoon inmiddels te hoog opgelaaid.

De affaire-Hirsi Ali illustreert de diepte van de kloof die gaapt tussen moslims en een groeiend deel van de autochtone Nederlanders. Onderling wantrouwen broeide al vóór 11 september. Daarvan getuigen de ophef over de afgedwongen annulering van de opera Aïsja en de homofobe uitspraken van imam El Moumni. Maar sinds de aanval op het World Trade Center in New York en de opkomst van en moord op Pim Fortuyn, zijn de verhoudingen snel gepolariseerd.

Al de dag nadat de Volkskrant publiceerde dat de Somalische politicologe aangifte had gedaan van ernstige bedreigingen, regende het emails van verbitterde moslims en boze moslimorganisaties. De vele steunbetuigingen aan Hirsi Ali staafden de moslims in de gedachte dat de autochtone bevolking hen collectief als een bedreiging ervaart.

Hirsi Ali had immers de islam aangevallen. De gretigheid waarmee een bont gezelschap autochtonen haar omarmde - van LPF-medeoprichter Albert de Booij, 'islambestrijder' Leon de Winter, de vrouwen van Leefbaar Brabant, de redactie van Opzij, progressieve schrijvers en journalisten, tot de vrouwelijke VVD-CDA-PvdA-trojka Neelie Kroes, Gerda Verburg en Margreeth de Boer -, kan volgens de moslims niet anders dan voortkomen uit een diepgewortelde islamhaat.

Toen Pim Fortuyn zijn minachting toonde voor de islam, werd hij door progressief Nederland nog gedemoniseerd. Maar nu is er een zwarte vrouw, onderdrukt geweest, ontsnapt aan uithuwelijking en vermoedelijk besneden: de belichaming van de achterlijkheid van de islam. Progressieve Nederlanders kunnen ook eindelijk het LPF-sentiment omarmen en onbeschroomd hun ware gevoelens tonen. Zo ervaren veel moslims, ook gematigden, de steun aan Hirsi Ali.

Vanaf de eerste publicaties van de Somalische wetenschapper in maart, waarin ze de achterstelling van moslimvrouwen koppelt aan de religie en moslimleiders beschuldigt van het streven naar segregatie, zijn de reacties uit de moslimgemeenschap buitengewoon heftig. Toen Hirsi Ali op 17 september met de bedreigingen naar buiten kwam, werd onmiddelijk gepoogd haar integriteit te ondermijnen. De media werden door moslimbronnen al snel op het spoor gezet van de bewuste vriendin uit Nijmegen, die twijfel wilde zaaien over de aard van de bedreigingen. Via de vriendin was de link naar een Somalische student in Tilburg snel gelegd. De student wist de vader van Hirsi Ali op te sporen en fungeerde als diens (omstreden) spreekbuis die in Vrij Nederland liet optekenen dat zijn dochter Ayaan helemaal niet was bedreigd.

In de weken vóór publicatie in VN werd in emailberichten en door sommige moslims publiekelijk gesteld (onder andere op de manifestatie Ben je bang voor mij?) dat de Somalische ernstig is getraumatiseerd. Een psychiatrisch geval. De verslaggeefster van de Volkskrant werd menigmaal aangeraden niet bij de Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst (AIVD) en bij het Openbaar Ministerie te rade te gaan, maar een oude wijze psychiater te raadplegen om de 'hysterische karaktertrekken van Hirsi Ali' te duiden.

Ook de meest gematigde moslims geven de laatste maanden blijk van groeiende frustraties. Hun klacht is dat alle moslims op één hoop worden gegooid. Er is geen ruimte voor nuance en gunstige berichten over de islam worden door de media stelselmatig geboycot. Ze worden steeds wanhopiger en radicaler. 'Help! Please! Geef de gematigden nu ook eens de ruimte', klinkt de noodkreet van Hikmat Mahawat Khan, voorzitter van de liberale moslimstroming Ahmadiyya Anjuman Isha'at Islam (Lahore) Nederland (AAIILN). In Nederland zijn zo'n tienduizend Surinaamse moslims bij de AAIILN aangesloten.

Khan, een keurige ingenieur die meende geïntegreerd te zijn en volop autochtone vrienden heeft, zegt dat de vijandigheid jegens moslims sinds 11 september in rap tempo is gegroeid. 'Ik ga al jaren met mijn vrienden naar restaurant en kroeg. Het laatste jaar lopen onze gesprekken steevast uit op een discussie over de islam en ze eindigen altijd in een ruzie-achtige sfeer.' Vorige week zaterdag, tijdens een congres ter ere van het 26-jarig bestaan van AAIILN, zei Kahn dat zijn bezorgdheid over de multiculturele samenleving dreigt om te slaan in verbittering en verharding.

'Wij Surinaamse Ahmadi-moslims waren waarschijnlijk naadloos opgegaan in de samenleving, maar nu begint de integratielijm loslatingsverschijnselen te vertonen', aldus Khan. Hij zegt dat tot voor kort onderscheid werd gemaakt tussen Surinamers, Antillianen, Marokkanen en Turken, dat er oog was voor verschillen in gedrag en cultuur. Maar nu worden moslims als één monolitisch fundamentalistisch blok gezien. Nederlandse media en politici bakken volgens Khan 'een islamolet'. Het recept: 'Men neme een paar Marokkanen van Oudkerk, voege wat Turken toe die worden gehaald bij (Margreeth) de Boer uit Leeuwarden, we snipperen er wat Afrikaantjes bij, een beetje Somalië-olie, beetje milli-güren, wat (Neelie) Peper erbij, een scheutje witte Nawijn. Het geheel wordt geserveerd op een bedje van Grimbergensla en kan worden genuttigd Rondom Tien.'

Zo'n smakeloze omelet lust zelfs de hond van de buurvrouw niet, zegt Khan die de media, de politiek en de autochtone bevolking oproept meer oog te hebben voor de schakeringen in de moslimgemeenschap. En niet alle problemen automatisch te vereenzelvigen met de islam.

Directeur Frank William van de Nederlandse Moslim Omroep (NMO) drukt zich feller uit. Volgens hem is er sinds 11 september sprake van 'een mini-kruistocht tegen moslims'. Toch wil hij 11/9 niet als startpunt nemen. 'Dat zou een foute interpretatie van de geschiedenis zijn, weerzin tegen moslims is er altijd geweest.' William zegt dat moslims in Nederland niet de illusie moeten koesteren dat ze ooit als volwaardig zullen worden beschouwd. 'De roep om integratie is in wezen niet anders dan het afdwingen van assimilatie.' Hij ziet een voortzetting van de koloniale politiek. In Indonesië hadden moslims slechts waarde als studie-object en geen mogelijkheden om op gelijkwaardige basis te participeren. William: 'Dat blijft zo. Zie hoe breed de achterlijkheid van de islam wordt uitgemeten. Die, zo wordt steeds weer herhaald, is homofobisch, vrouwvijandig en brengt slechts terrorisme voort.'

Fatima Elatik, PvdA-wethouder van het Amsterdamse stadsdeel Zeeburg en partijgenoot van Hirsi Ali, is niet minder verbitterd. 'Je mag het niet oneens zijn met Hirsi Ali, die haar eigen trauma's associeert met de islam. Als de brandstapel nog had bestaan, hadden haar critici daar al op gelegen.' Elatik meent dat degenen die hun steun betuigen aan Hirsi Ali niet geïnteresseerd zijn in de problematiek die de politicologe volgens haar terecht, maar in 'te giftige' bewoordingen aansnijdt. 'Het zal haar sympathisanten worst wezen of moslimvrouwen worden geëmancipeerd.'

Elatik: 'Sinds 11 september is de façade weg, de hypocrisie van de Nederlandse bevolking is blootgelegd. Hirsi Ali belastert de islam en kijk eens hoe allerlei grote mannen en vrouwen hysterisch rond haar staan te springen.'

Ingenieur Khan stuurde de trojka Verburg, Kroes, De Boer een beleefde brief, waarin hij zijn wantrouwen over de motivatie van hun steun aan Hirsi Ali verwoordt. 'Is het omdat u opkomt voor vrouwen, strijdt tegen vrouwenonderdrukking, opkomt tegen bedreigingen in het algemeen, tegen beroving van vrijheid van meningsuiting, of tegen de intolerantie van moslims?' Khan vermoedt het laatste, want waarom zouden de dames hun petitie willen aanbieden aan de minister van Integratie in plaats van die van Justitie of Binnenlandse Zaken?

'Het was een tamelijk genuanceerde brief en Khan heeft een punt', reageert Gerda Verburg, die voor het CDA in de Tweede Kamer vier jaar het woord voerde over integratie. 'Het is pertinente onzin dat wij ons zouden willen afzetten tegen de islam. Ik ben vóór vrijheid van godsdienst, tegen al diegenen die hun religie misbruiken voor politieke doeleinden. Tegen de politieke islam. Hirsi Ali steun ik, omdat ik de vrijheid van meningsuiting wil verdedigen. De zaken die zij aanroerde moet ze in alle vrijheid kunnen zeggen, haar veiligheid moet gewaarborgd zijn. Ten slotte steun ik haar in haar strijd voor emancipatie van moslimvrouwen.'

Verburg ervaart ook groeiende polarisatie om haar heen. Die is volgens haar al vóór 11 september begonnen. 'Al voor die datum voelden veel moslims zich in de hoek gedrukt. Mij werd verweten dat ik iedereen wilde bekeren tot het christendom en degenen die dat weigerden het land uit wilde gooien.' Na 11 september is de polarisatie versneld en verscherpt. Dat komt doordat nu eindelijk het sterk verwaarloosde debat over de moeizame integratie van moslims wordt gevoerd. Dat nu eindelijk hardop wordt gesproken over Nederlandse waarden en normen en of die niet al te zeer botsen met die uit de herkomstlanden. Verburg: 'We zijn het taboe voorbij. Zowel de autochtonen als de allochtonen worden hardhandig geconfronteerd met de tekortkomingen in het integratieproces. Het huidige debat maakt gepolariseerde krachten los, maar het is de enige manier om het goed te voeren.'

De PvdA worstelt het hevigst met de polarisatie, die de partij dreigt te verscheuren. De allochtone achterban mailde en telefoneerde driftig naar de Wiardi Beckman Stichting, werkgever van Hirsi Ali. Ze vragen zich af waar de partij staat in het integratiedebat. Op dat thema hult de PvdA zich nog in stilzwijgen. Steunt ze Hirsi Ali met haar LPF-achtige standpunten? Er komen weer verkiezingen aan. Opnieuw zal de mislukte integratie van minderheden een belangrijk electoraal thema zijn. Met de verschrompeling van de LPF is het onderliggende sentiment nog niet verdampt.

Mardjan Seighali, Iraans vluchteling en PvdA-raadslid in Almere, verkeert in volstrekte verwarring. 'Deelt de partij Hirsi Ali's mening dat de islam achterlijk is, dat de subsidie aan moslimorganisaties moet worden geschrapt, dat islamitische scholen de integratie tegenhouden?' Ze is zelf geen moslim, maar wel in een islamitische omgeving opgegroeid. 'Als je zegt dat de islam een achterlijke religie is, blijft er niets over voor het debat. Dan wek je slechts agressie op en wordt er één grote verdedigingsmuur opgetrokken. Van de partij heb ik nog geen duidelijke standpunten gehoord.'

De islam achterlijk noemen, is weinig vruchtbaar voor de discussie, meent ook Mohamed Sini, voorzitter van Islam en Burgerschap en PvdA-raadslid in Utrecht. 'Wel moeten we ruiterlijk erkennen dat de manier waarop veel moslims invulling geven aan hun beleving van de islam, illustreert dat ze de moderniteit niet kunnen omarmen. Dat geldt met name voor veel islamitische landen, waar de rechten van de mens nauwelijks worden gerespecteerd. Maar ook voor groepen in Nederland.'

Sini constateert dat het integratie-debat te lang is blijven steken in hele en halve taboes, die zowel door politiek correct links-Nederland als de moslimgemeenschap worden gehanteerd. Problemen met seksualiteit en discriminatie van andere religies bijvoorbeeld zijn in moslimkring nog nauwelijks bespreekbaar. Sini: 'Het echte debat is pas begonnen. Er is nog geen ruimte voor nuanceringen. We hobbelen van het ene incident naar het andere. Bevolkingsgroepen worden tegen elkaar uitgespeeld.'

Loopt de huidige polarisatie uit de hand of is zij een noodzakelijke tussenfase op weg naar betere verhoudingen? Sini en velen met hem hopen het laatste. Maar het risico bestaat dat - tegen de achtergrond van de wereldpolitiek, met de escalatie van het conflict in het Midden-Oosten, islamitische terroristische aanslagen en een nakende oorlog tegen Irak - ook in Nederland de gemoederen oververhit raken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden