Het taboe moet weer van idealen in de opvoeding

Waarom opvoeden ook weer over idealen zou moeten gaan.

Sociaal pedagoog Micha de Winter.

Micha de Winter begon al onderzoek te doen naar radicaliserende jongeren, toen die nog op Hyves zaten. De vraag 'Wij zoeken radicaliserende jongeren' leverde lange tijd geen reactie op. Toen veranderden de onderzoekers die tekst in 'Wij zoeken jongeren met extreme idealen'. En bingo.

Hij vertelt het in zijn oude werk-kamer aan de Universiteit Utrecht, nog wat gedesoriënteerd, want die kamer is een week na zijn emeritaat als hoogleraar pedagogiek ontruimd, heringericht en heet nu 'Micha de Winter-vergaderkamer', inclusief een kastje met alle boeken die Nederlands bekendste pedagoog heeft geschreven. Waaronder overigens niet het definitieve opvoedboek, en dat zal ook niet komen: Micha de Winter is sociaal pedagoog, geen kinderfluisteraar. Hij onderzoekt de maatschappelijke voorwaarden voor opvoeden.

Net in de week dat popster Ariana Grande (23) zichzelf op een podium in Manchester grandioos teweer-stelde tegen terrorisme, gaf De Winter een aanstekelijk afscheidscollege over jeugd en hoop in barre tijden. Idealen zijn een vorm van hoop, een uitweg zelfs, die soms dus ook kunnen doorschieten in extremisme. De Winter pleit voor meer optimisme en praten over idealen in de opvoeding, juist ook als het om radicaliserende jongeren gaat, want radicaliseren hóórt bij jeugd en het is de taak van volwassenen de rem te vinden.

Na een kleine boutade over de hersenwetenschappers ('hersenfundamentalisten') die tieners reduceren tot machteloze, onrijpe prefrontale cortexen, besluit hij: 'Kan wel wezen, maar des te belangrijker dat ouderen bij risicovol gedrag die prefrontale cortex voor jongeren zijn.' Ofwel: niet afhaken maar grenzen stellen aan kinderen, afremmen, blijven praten als idealen op drift raken. En dat gebeurt veel te weinig.

De boeken van Micha de Winter.

Hij praat zacht en vriendelijk, maar een softie is Micha de Winter bepaald niet. In zijn rede citeerde hij het gevoelige gedicht 'Hoop is een ding met veren' van Emily Dickinson en meteen daarna de grappen die Woody Allen erover maakte ('The thing with feathers has turned out to be my nephew. I must take him to a shrink in Zurich.').

Het optimisme van Micha de Winter is ook niet dat ergerniswekkende soort van 'verandercoaches' of 'inspirerende' quotes. Zijn optimisme is sinds zijn vroegste jeugd een vorm van doorbijten. De Winters moeder verloor haar verloofde in de oorlog, waarschijnlijk in Treblinka. Zijn vaders eerste echtgenote en hun baby zijn vermoord in Auschwitz. Zijn ouders vonden elkaar na de oorlog en durfden in Oss toch weer opnieuw te beginnen: twee zonen kregen ze, eerst Harry (die televisieproducent werd), daarna Micha. Dit optimisme is door de broers ervaren als een opdracht 'waardoor je je realiseert dat je niet alleen maar voor jezelf leeft'. Zin geven aan het verleden, hoop scheppen voor de toekomst: noodzakelijk optimisme. Wie dat niet meer kan overdragen op jongeren, die is verloren.

De idealen van onze ouders waren vaak te dwingend en nu worden idealisten weer voor gutmensch uitgescholden, zeg ik. Je kunt het i-woord dus maar beter niet meer in de mond nemen. 'Minder ideologie is ook goed', zegt De Winter. 'Maar van de weeromstuit niet meer over idealen praten, is gevaarlijk.'

Hij hielp de gemeente Utrecht met een actieplan tegen polarisatie en radicalisering, met daarin een belangrijke rol voor het onderwijs. 'Docenten zeggen: 'Ik kan de woorden homoseksueel, Holocaust of Syrië niet meer noemen, want dan maken leerlingen me het lesgeven onmogelijk.' Dus dat gebeurt dan niet meer: 'En dan heb je de strijd verloren.'

Ariana Grande zong over idealen in Manchester. Beeld afp

Hij wil dat leerlingen onderwerpen als 'homoseksualiteit', 'holocaust' en 'terrorisme' samen kritisch onderzoeken. 'We blijven nu vaak hangen bij kinderen een mening laten geven en als die dan afgrijselijk is, kappen we die snel af.' Doorpraten is geen overstag gaan, zegt hij. De grondwet moet op school de basis blijven. De grondwet is óns ideaal.

Maar alles is geïndividualiseerd, ook idealen, zeg ik. Hij: 'Precies, idealen zijn nu ook maar een mening.' We maakten idealen eerst onschadelijk en krijgen ze van geradicaliseerde jongeren nu keihard terug. Volwassenen zetten er 'normen en waarden' tegenover, maar geen alternatieve idealen. Jongeren met heftige idealen voelen zich vaak vernederd, blijkt uit De Winters onderzoek. Als die geen ruimte krijgen om te praten, gaan ze ondergronds. Intussen lijken ook volwassenen ongenuanceerder en egocentrischer dan ooit. Net kinderen eigenlijk. 'Dat is het leuke van pedagogiek', zegt Micha de Winter, 'je praat over kinderen, maar hebt het tegen volwassenen.'

Schreeuw en dwing zelf eens wat minder, daarom. Haal het taboe van idealen. 'En kom dan zelf eens met betere argumenten: In het belang van je kinderen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.