Het succes van GeenPeil in 12 lessen

Het kan, in zes weken meer dan 300 duizend handtekeningen verzamelen voor een referendum over Oekraïne. De hoofdrolspelers geven hun recept prijs.

Jan Roos trapt de landelijke bustoer af van GeenPeil in aanloop naar het Oekraïne-referendum op 6 april. Beeld anp

Het leek onmogelijk: in korte tijd 300 duizend handtekeningen verzamelen voor een referendum over een of ander verdrag met Oekraïne. Er valt te twisten over de vraag of dat een geschikt onderwerp is en of je voor of tegen moet stemmen, maar dat gebeurt al genoeg. Wat vaak over het hoofd wordt gezien is dat het ongelooflijk knap is dat de initiatiefnemers die drempel hebben gehaald. Hoe kregen ze dat voor elkaar, en wat kunnen anderen hiervan leren?

Sla toe op het juiste moment

De kiem voor het referendum werd gelegd op een zonnige vrijdagmiddag, op 3 juli bij GeenStijl in Amsterdam-Noord. Redacteur Bart Nijman (34) ontving daar het burgercomité EU, dat waarschuwde voor een 'Europese superstaat'. Pepijn van Houwelingen (36), in het dagelijks leven ambtenaar, legde hem uit dat de referendumwet twee dagen eerder van kracht was geworden. Zijn comité richtte het vizier op het associatieverdrag met Oekraïne, waarover de Eerste Kamer op 7 juli zou oordelen. Zodra die wet in de Staatscourant werd gepubliceerd, rond 10 juli, had je vier weken om 10 duizend handtekeningen in te leveren, daarna moest je er in zes weken 300 duizend verzamelen.

Van Houwelingen: 'Het contact met Nijman kwam tot stand via een gemeenschappelijke kennis. Bart was meteen enthousiast over het plan samen te werken. Dat ging vlot en nonchalant, met een biertje in de hand.'

GeenStijlredacteur Bart Nijman, alias Van Rossem, werd de spil van de campagne. De Amerikanist, afkomstig uit een middenklassegezin in Roosendaal, ergert zich aan de 'ondemocratische manier' waarop de Europese Unie steeds verder uitbreidt. Volgens hem is het tijd dat het volk zegt: nu is het genoeg. Dat hij dezer dagen interviews geeft, is uitzonderlijk. 'Ik zit liever heel autistisch aan mijn laptop gelijmd en laat dat graag over aan mediageile collega's.'

Een week na het gesprek met het burgercomité gaf Nijman het startsein op geenstijl.nl. Dit wordt 'heel, heel moeilijk', schreef hij op 10 juli. 'Als het makkelijk was geweest, had onze lieve overheid de referendumwet überhaupt nooit aangenomen natuurlijk. Challenge accepted, Den Haag. We hebben wel vrijwilligers nodig. Interesse? Hou de front page in de gaten.'

Redacteur Bart Nijman van Geen Stijl: `Je hebt een aartsvijand nodig, net als in een goede film of een stripverhaal. Pechtold was de ideale tegenstander.' Beeld Linda Stulic

Verzin een pakkende naam

De campagne kreeg de naam GeenPeil. Nijman: 'Die hadden we in 2014 al eens gebruikt, toen we vrijwilligers stemmen lieten tellen bij de Europese verkiezingen. Dat was een woordspeling op peil.nl van Maurice de Hond. We hadden in 2014 al logo's laten maken, die konden we zo uit de kast trekken. Bijkomend voordeel: we hadden al wat naamsbekendheid.'

Raadgevend referendum
Het associatieverdrag met Oekraïne is nog niet geratificeerd door Nederland, dat eerst het referendum wil afwachten. Pas als de opkomst groter is dan 30 procent is de uitslag geldig. Als de meerderheid tegenstemt, hoeven de regering en de Tweede Kamer er niet per se naar te luisteren. Nederland kent alleen een 'raadgevende' volksraadpleging: de uitslag heeft de status van een advies. Dat bleek ook na het het vorige raadgevende referendum, in 2005. Toen stemden velen tegen de Europese Grondwet. Die kwam er toch, in aangepaste vorm.

Vorm een brede coalitie

'We gaan er graag met gestrekt been in, maar nu moesten we ook bepaalde vriendschappen sluiten in Den Haag', vertelt Nijman. 'Dus hebben we ook maar eens lief gedaan tegen Harry van Bommel, Tweede Kamerlid van de SP, die we geregeld pesterig Palestijnenknuffelaar noemen. Nu was het: Harry, topvent!'

De SP steunde het initiatief, net als de PVV, 50Plus, de Partij voor de Dieren en VNL. Al snel meldde zich ook een 'onafhankelijke denktank', het Forum voor Democratie van Thierry Baudet (33). Nijman: 'Thierry is een elitaire kwezel, maar hij wilde zich graag bij ons aansluiten. Wie zijn wij om hem te weigeren als hij het zelfde doel nastreeft? Baudet is een bekend figuur, die zowel een fanschare heeft als antipathie opwekt. Dat is allebei goed voor de aandacht. Het is trouwens ook gewoon een aardige vent.'

Van Houwelingen: 'Die brede coalitie was heel handig. Je zag bijvoorbeeld dat de SP vaak naar ons verwees in de publiciteit, omdat GeenStijl bij een deel van hun achterban niet goed ligt. Anderen hebben weer meer met iemand als Baudet.'

Zoek een groot platform

Baudet: 'Zelf heb ik veel debatten georganiseerd en opiniestukken geschreven, en dat heeft zeker effect gehad. Maar de rol van GeenStijl was cruciaal. Je hebt zo'n groot platform nodig om mensen te bereiken en je onderwerp blijvend op de agenda te zetten. De traditionele media reageerden erg afwachtend, dus de website was van vitaal belang.'

'Dat nou juist dat verdomde GeenStijl met dit plan kwam, vonden niet alle journalisten leuk', meent Nijman. 'Ze gunden het ons niet. Traditionele media hebben ook niet zien aankomen dat dit een succes zou worden, ze merkten niet dat dit onderwerp zo leefde.'

De drempel lag hoog, omdat alle handtekeningen op papier moesten worden aangeleverd bij de Kiesraad. Dat leidde tot een ludieke 'handleiding papieren brief posten' op geenstijl.nl. Daarin legde redacteur René van Leeuwen uit hoe dit moest: 'En dan stop je het in de brievenbus, dat is zo'n rood ding met twee gleuven. Die staan buiten.'

Op 1 augustus trad Jan Roos (39), oud-verslaggever van PowNed, in dienst bij GeenStijl. Hij zou met zijn bekende kop en vlotte babbel meer media-aandacht trekken, was het idee. Toch lukte dat aanvankelijk niet. Roos: 'Als iemand 5 duizend handtekeningen verzamelt voor een fietspad, is dat al nieuws. Wij hadden er veel meer maar werden lang doodgezwegen.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Jan Roos en Thierry Baudet vieren op 10 september 2015 dat er 150 duizend handtekeningen binnen zijn. Beeld anp

Zorg voor een symbool

Roos verscheen overal met een matrozenhoedje op zijn hoofd. 'Dat was eigenlijk van een promotiemeisje', zegt de campagnemanager van GeenPeil. 'Ik kleedde haar aan in een blauw jurkje en dat matrozenhoedje. Na één dag kon ze niet meer, ze moest naar college. Toen heb ik dat ding zelf maar opgezet. Het werd een gimmick, mensen vroegen: waar is je hoedje? Het deed het goed op filmpjes en foto's en werd het symbool van deze campagne. De redactie heeft er een logo van gemaakt, sommige vrijwilligers kochten zelf zo'n hoedje in een feestwinkel.'

Gebruik internet optimaal

Op 19 augustus kwam GeenStijl met een opmerkelijk bericht: 'Hoera. Het is gelukt. Het is nu mogelijk om het GeenPeil referendum online te ondertekenen. De gegevens slaan we zwaar encrypted op en gebruiken we alleen om een PDF van te vouwen, die we uitprinten en aan de Kiesraad overhandigen op 28 september.'

Het was een regelrechte doorbraak, met dank aan de achterban van de site. Nijman: 'Een front-end en een back-end developer meldden zich bij ons per mail. Dat hebben we vaak bij GeenStijl; als we iets doen, komt er iemand met expertise op dat gebied die wil helpen. We kenden die mensen niet, maar ze hebben voor ons een geweldige app gebouwd. Daardoor ging het ineens veel sneller, anders zouden we het nooit hebben gehaald.'

Het was pionieren: 'We hebben de Kiesraad gevraagd of dit mocht. Ze zeiden: het is niet verboden maar ook niet expliciet toegestaan. Niemand heeft zoiets ooit eerder gedaan, kijk maar hoe ver je komt. Dus zijn we heel precies geweest: het formaat van alle in te vullen hokjes op het formulier klopte tot op de millimeter.'

De kosten
De campagne heeft GeenStijl zo'n 60 duizend euro gekost, zegt redacteur Bart Nijman. 'Daarvan is 15 duizend euro besteed aan de printkosten, voor de handtekeningen die we naar de Kiesraad moesten brengen.' Bijna de helft van het totaalbudget is bijeengebracht door crowdfunding. Ook het burgercomité EU heeft behoorlijk wat geld in het referendum gestoken, met dank aan bijdragen van allerlei sympathisanten.

Creëer een aartsvijand

Wie het digitale formulier inleverde, ontving een mail met een foto van een triest kijkende fractievoorzitter van D66, met de tekst 'Gefeliciteerd, je hebt Alexander Pechtold aan het huilen gemaakt. Dank je wel!'

Roos: 'D66 is opgericht voor bestuurlijke vernieuwing, maar toen we van de mogelijkheid gebruikmaakten zeiden ze: hallo dit is niet de bedoeling. Eerst vonden ze de vraag te moeilijk, toen probeerden ze alle EU-stukken niet-referendabel te maken.'

'Daarom was Pechtold de ideale tegenstander', beaamt Nijman. 'Die huilposter was meteen een hit. Op dat moment leerden we iets belangrijks: je hebt een aartsvijand nodig, net als in een goede film of een stripverhaal. Pechtold is niet zo sympathiek, hij heeft een natuurlijke arrogantie jegens de kiezer en ligt slecht bij onze achterban.'

Het was wachten op fouten van 'Arrogander Pechtold', zoals GeenStijl hem noemt. 'Hij dacht Jan Roos te pakken te hebben toen deze zei: jij hebt zeker dat hele associatieverdrag gelezen? Pechtold antwoordde: nee, ik heb het niet gelezen. Met zo'n blik van: nou jij weer, Jan. Toen speelde net dat gedoe met die schilderijen in Frankrijk, dus zei Jan: je was zeker te druk met die Rembrandtjes van je? Dan zie je Pechtold denken: shit. Dat ziet er heel slecht uit op video, en dat hebben we vaak herhaald op sociale media. Elke keer kreeg het weer honderd retweets.'

Bestook de media

GeenPeil kwam ver op eigen kracht: het haalde de 10-duizendgrens makkelijk, bleek op 13 augustus. Daarna zette GeenStijl een tandje bij, om de volgende drempel te slechten. Toen begon het hengelen naar aandacht van traditionele media. 'Het is gênant hoe hard de NOS en RTL hun best doen meer dan 40 duizend handtekeningen in enkele dagen tijd volkomen te negeren', schreef Johnny Quid op 23 augustus. 'Als welk medium dan ook alsnog aandacht aan ons besteedt, dan juichen we. Drinken we bier als de campagne voorbij is.' Zo niet, 'dan halen we onze schouders op.' Vanaf eind augustus meldden zich steeds meer traditionele media bij GeenStijl. In eerste instantie waren dat vooral tv- en radiojournalisten. Op 25 augustus was Jan Roos te zien in het NOS Journaal, enkele dagen later zat hij bij Pauw. Daarna volgden optreden in onder meer EenVandaag, Editie NL en allerlei radioprogramma's. Ook verscheen een paginagrote advertentie in De Telegraaf, betaald door het Forum voor Democratie en een Europese partner. Die kostte 20.000 euro. Nijman: 'Daarvoor kregen ze Europees subsidiegeld, maar daar zijn we heel open over geweest. Kijk ons eens hypocriet zijn, schreven we.'

Jan Roos. Beeld anp

Neem jezelf niet te serieus

Op 10 september gingen Roos, met matrozenhoedje, en Baudet naar de Kiesraad in Heerlen. Daar leverden ze de eerste 150 duizend uitgeprinte formulieren af, in een blauwe bestelwagen vol teksten als 'Red de democratie' en 'Aan de kant, Pechtold!'.

Nijman: 'We verzinnen en regelen zoiets zelf, wij doen niet aan brainstormsessies met paarse broeken die op skippyballen in een kring zitten.'

De filmpjes scoorden goed omdat de makers zichzelf niet zo serieus nemen. Ze zingen 'We zijn er bijna' en zeulen ter plaatse met steekkarretjes en dozen vol ondertekende formulieren. Terwijl Baudet en Roos elkaar een high five geven, zien ze tot hun 'schrik' het busje wegrijden.

Baudet: 'Een paar weken later heb ik weer zoiets gedaan. Toen hadden twee meisjes me gevraagd of ik een stunt met ze wilden uithalen. Ze hebben zich aangekleed als Braziliaanse danseressen en we hebben op straat het 'feest voor de democratie' gevierd. Soms heb je wat speelsheid nodig. Je moet niet verbeten en bozig worden, dat is voor jezelf en de kiezer niet leuk.'

Toch ging GeenPeil soms hard tekeer tegen het ja-kamp. Nijman: 'Als iemand ons stevig aanpakt, dan krijg je 'm terug. En dan zul je merken wie de langste adem heeft. Anderen bereiken op een gegeven moment een fatsoensgrens, waarvan wij ons meestal weinig aantrekken. Dat is wel weer leuk.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Jan Roos vertrekt met ruim 450 duizend handtekeningen naar de Kiesraad in Heerlen, 28 september vorig jaar. Beeld anp

Schakel vrienden in

Op maandag 21 september, een week voor de deadline waren er pas 196 duizend handtekeningen binnen. Ruim een ton tekort dus. 'GeenStijl had zijn bereik wel zo'n beetje verzadigd', zegt Nijman. 'Die vrijdag daarvoor had ik in de kroeg al mijn concession speech staan oefenen. Zo van: jongens, we hebben het in ieder geval geprobeerd.'

Dat het toch lukte, was te danken aan een lumineus idee: 'We hebben de 180 duizend mensen in onze database een e-mail gestuurd met een oproep: zoek allemaal één persoon die ook wil tekenen, dan zijn we er. En deel dit bericht. Daarna trok het aan. In het weekend daarvoor zaten we op 4- tot 5 duizend formulieren per dag, die maandag haalden we er 9 duizend binnen, dinsdag 23 duizend, woensdag 35 duizend. En de media begonnen weer te bellen, omdat de deadline in beeld kwam. Daar hebben we maximaal gebruik van gemaakt.'

Roos: 'Pas toen we boven de 200 duizend stonden, meldden de grote kranten zich. Dat is een beetje triest, maar toont wel aan dat we die dode bomen niet meer nodig hebben. Het is ons gelukt dankzij de kracht van internet en sociale media.'

Formeer een 'leger des peils'

GeenStijl is invloedrijk, maar het had volgens Nijman wel hulp nodig. 'Wij zijn maar een kleine redactie van zes man die zichzelf zwaar heeft overbelast met dit idiote project.' De campagne was mede een succes dankzij duizenden vrijwilligers, van politieke partijen, het burgercomité EU en het 'leger des peils'.

Op de site staan berichten en filmpjes die herinneringen oproepen aan politiek activisme uit de vorige eeuw: ludieke acties, marktkraampjes met folders, vrijwilligers die flyeren bij winkelcentra en de deuren langsgaan. 'We wilden ook ouderen bereiken of mensen die niet iedere dag internet afschuimen. Dus moesten we ook analoog gaan, foldertjes laten drukken.'

De grappige, soms lompe manier waarop de site actievoerde heeft critici op het verkeerde been gezet, denkt Nijman. 'Je kunt niet zeggen: het is maar dat trolblogje met die studentengrappen. Dit is veel groter. Het is een burgerinitiatief, wat dat betreft zijn we te vergelijken met de provobeweging. Onze idealen zijn anders, maar dit is ook geboren uit de oprechte overtuiging dat het anders moet. Maar omdat het van ons komt, willen sommigen dat niet zien.'

Op 28 september moest GeenPeil de handtekeningen inleveren in Heerlen. Dat deed Roos in een gehuurde limousine: roze, in de kleur van de website. Hij meldde zich met de woorden: 'Dag heren, daar zijn we weer, met de rest.' Volgens de campagnemanager zijn de steunbetuigingen de weerslag van een groot gevoel van onvrede. 'Linkse mensen zien zichzelf als progressief, maar dat is allang niet meer zo: ze zijn nu conservatief. Wij verwoorden het anti-establishmentgeluid.'

Houd vol

Na de officiële telling - 427 duizend geldige handtekeningen - was Nijman bijzonder opgelucht. 'Ik wist dat we er genoeg hadden ingeleverd, maar ik was bang dat er iets aan de hand zou zijn met die handtekeningen of dat ze iets zouden vinden om ons een stok in de wielen te steken.'

Nu is hij trots, en druk bezig met de laatste voorbereiding voor 6 april. 'Het idee was eigenlijk dat we eind september zouden zeggen: hup, veel plezier ermee. Maar omdat er een opkomst van 30 procent nodig is, hebben we besloten door te gaan en ons daar voor in te zetten.'

Dan zegt hij iets opmerkelijks: 'Eerlijk gezegd interesseert dat hele verdrag met Oekraïne me niet eens zoveel.' Pardon? 'Als we winnen gaat de regering er wat aan sleutelen en dan komt het er toch. Het gaat mij er om dat we mensen een stem geven die zich al jaren ergeren aan het gebrek aan inspraak, ook over asielzoekers. Het is mooi dat ze niet alleen naar hun tv schreeuwen, maar in actie komen. En als daar niet naar wordt geluisterd, dan tonen we dat in ieder geval aan: we mogen één keer in de vier jaar stemmen en dat betekent dus verder niets.'

Hoewel: 'GeenPeil heeft laten zien dat het kan, een referendum organiseren. Als een ander collectief iets op de agenda wil zetten, dan weten ze dat dit haalbaar is. De app die we hebben gebouwd is volledig open source, je kunt online de code vinden. Vervang de foto van de triest kijkende Pechtold, rommel wat en binnen een uur kan iedereen zijn handtekening zetten onder jouw initiatief. Het is makkelijk om te roepen wat er allemaal stinkt, nu kun je er ook iets aan doen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden