Reportage Turkije

Het succes van de campagne van de pro-Koerdische HDP zal doorslaggevend zijn voor de uitkomst van de Turkse verkiezingen

De pro-Koerdische partij HDP speelt een sleutelrol bij de Turkse verkiezingen van zondag. Onder tegenstanders van het huidige regime ‘hangt er hoop in de lucht’.

Op een foto beschikbaar gemaakt door de HDP is Selahattin Demirtaş te zien terwijl hij een brief schrijft terwijl hij vast zit in de gevangenis. Foto AP

Niet eerder in Turkije is een verkiezingstoespraak begonnen met de woorden: ‘Dag schat, hoe gaat het met je?’

De primeur is van Selahattin Demirtas, de 45-jarige leider en presidentskandidaat van de pro-Koerdische partij HDP. Omdat hij sinds november 2016 gevangen zit op beschuldiging van terroristische propaganda, voert hij campagne vanuit zijn cel in een uithoek van het land, op loopafstand van de Grieks-Turkse grens. De aanklagers hebben 142 jaar gevangenisstraf geëist.

Het contact met zijn kiezers verloopt geheel en al met geschreven boodschappen op sociale media. Op televisie en in de meeste kranten wordt Demirtas doodgezwegen. Pas onlangs slaagde hij er voor het eerst in zich tot zijn aanhangers te richten. Daarvoor gebruikte hij het telefoongesprek met zijn echtgenote, dat hem tweemaal per week wordt gegund. Na een korte begroeting stak hij zijn speech af. Het filmpje, met de luisterende familie in de huiskamer, werd uitgezonden via internet.

Het succes van de campagne van Demirtas en zijn HDP zal doorslaggevend zijn bij de verkiezingen komende zondag in Turkije, voor het parlement zowel als het presidentschap. De Koerdische kiezers, bijna 20 procent van het electoraat, zijn ‘kingmakers’, in de woorden van onderzoeksorganisatie International Crisis Group. Zij kunnen bepalen of Recep Tayyip Erdogan president blijft, en vooral of de regerende AK-partij de meerderheid houdt in het parlement.

Dat heeft alles te maken met de uitzonderlijk hoge kiesdrempel van 10 procent. In de peilingen zit de HDP daar net boven, maar zakt de partij eronder, dan gaan de zetels naar de partij die in het betreffende district als tweede is geëindigd. Dat is vrijwel overal de AKP, want ook die is traditioneel sterk onder Koerdische kiezers. Komt de HDP niet in het parlement, dan behoudt Erdogan zeker zijn meerderheid. In het andere geval is er gerede kans dat hij die verliest.

Kennedy-achtige uitstraling

Dat is wat gebeurde bij de verkiezingen van juni 2015, toen de HDP met dik 13 procent verrassend goed scoorde. De partij was erin geslaagd ook een niet-Koerdisch, progressief electoraat in de steden aan te spreken. Dat was mede te danken aan Demirtas, met zijn Kennedy-achtige uitstraling.

Erdogan was laaiend en nam zich voor de HDP een kopje kleiner te maken. Dat kon hij doen doordat juist een einde was gekomen aan het bestand tussen het leger en de gewapende PKK, en vervolgens de hele Koerdische beweging werd meegezogen in de noodtoestand die volgde op de mislukte coup. Het was weer oorlog in het Koerdische zuidoosten van Turkije. Ook de HDP lag in het schootsveld van de regering.

Saruhan Oluç, vicevoorzitter van de partij en kandidaat-parlementslid, somt met gepijnigde blik op wat dat betekent. Ruim elfduizend HDP-aanhangers zijn gearresteerd, van wie de helft vastzit. Negen van de 59 parlementariërs zitten gevangen. Honderd strafzaken zijn gaande tegen leden van de fractie. ‘Tegen mij drie, vanwege een toespraak van drie jaar geleden.’ Of hij spoedig ook de celdeur hoort dichtslaan? Oluç spreidt de vingers: ‘Wie weet.’

Erdogan heeft de retoriek tegen de HDP, die hij gelijkstelt aan de PKK-terroristen, steeds verder opgevoerd. Deze maand zei hij een executiebevel tegen Demirtas te zullen ondertekenen, mocht het parlement daarom vragen.

Een Turks koppel gaat op de foto met een levensgrote uitsnede van Selahattin Demirtaş. Foto Getty Images

Raadselachtige banden

De exacte relatie tussen HDP en PKK blijft een van de raadsels van de Turkse politiek, maar dat er sterke banden zijn is zeker. Ook een deel van de Koerdische kiezers heeft dat altijd bij de HDP weggehouden. In een Koerdisch koffiehuis in de Istanbulse wijk Tarlabasi speelt HDP-stemmer Vedat (65) een spelletje kaart met zijn vriend Bayram (64), gepensioneerd arbeider. ‘Door toedoen van de PKK worden onze kinderen gedood’, zegt de laatste. ‘De HDP steunt dat geweld, zeker sinds 2015.’

Voorheen stemde Bayram daarom diverse keren AKP – zoals veel conservatieve Koerden. Dit keer echter stapt hij over naar de kemalistische CHP, de grootste oppositiepartij. Erdogan heeft het, zegt hij, te bont gemaakt met de discriminatie van Koerden.

Met Koerdisch-vriendelijke gestes proberen andere partijen de weggelopen kiezers te lokken en tegelijk de HDP te paaien. Presidentskandidaat Muharrem Ince van de CHP bezocht Demirtas in de gevangenis, en ook Meral Aksener van de Goede Partij (IYI) heeft gepleit voor zijn vrijlating. Beide partijen beloven opwaardering van het Koerdischtalig onderwijs. Daarmee heeft de verkiezingscampagne, zo schrijft de International Crisis Group, ‘de hoognodige ruimte gecreëerd voor een debat over aloude verlangens van de Koerdische bevolking’.

De Nationale Alliantie, de lijstverbinding van CHP en IYI plus twee kleine rechtse partijtjes, heeft de HDP hard nodig om te zorgen dat de AKP in de eerste ronde geen parlementaire meerderheid haalt, en vervolgens om te zorgen dat Erdogan de tweede ronde van de presidentsverkiezingen niet wint – tegen wie dan ook. De Koerdische kiezers hebben komend weekend een sleutelrol.

Alles uit de kast

De regeringspartij op haar beurt haalt alles uit de kast om te voorkomen dat de HDP de kiesdrempel haalt. Zo zijn in negentien provincies in het Koerdische zuidoosten stembureaus in HDP-bolwerken verplaatst naar dorpen en steden waar de AKP sterk is, vaak kilometers verderop.

De kiesraad beroept zich op veiligheidsoverwegingen (‘de PKK intimideert kiezers’), maar volgens HDP-parlementariër Hisyar Özsoy is het een opzetje om de opkomst onder HDP-kiezers te drukken. ‘Ongeveer 170 duizend kiezers moeten elders stemmen’, zegt hij. ‘Meestal in dorpen of wijken waar de AKP veel aanhang heeft. Nu het er zo om spant, met die kiesdrempel, kan dat net de doorslag geven.’

De voormalige hoogleraar aan de Universiteit van Michigan-Flint (VS) spreekt telefonisch vanuit Diyarbakir, de Koerdische hoofdstad waar hij kandidaat staat. De historische stadswijk Sur werd daar in 2015 deels in puin geschoten tijdens het legeroffensief tegen de PKK.

Ondanks alle tegenwerking van de overheid ‘hangt er hoop in de lucht’, zegt hij. Koerdische kiezers lopen weg bij de AKP en stappen over naar de HDP en andere oppositiepartijen. ‘Tegen Erdogan leeft een sterke en uitgesproken woede vanwege zijn agressie tegen de Koerden in Turkije, Syrië en Irak. Zo arrogant! De mensen hier willen hem graag een lesje leren.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.