HET SUCCES VAN CIRCUS STARR

'MENEER de president, heeft u met Monica Lewinsky orale seks gehad?' 'Meneer de president, hoe verklaart u de aanwezigheid van uw zaad op een jurk van juffrouw Lewinsky?' 'Meneer de president, als een persoon, in casu u, de borsten van een ander persoon zou hebben gekust, valt dat dan onder...

De verleiding is groot om een verhoor waarin zulke vragen - tot twee of drie keer toe - aan de president van Amerika worden gesteld, af te doen als een farce, een tragikomische uitglijer.

Zelfs komt bij het kijken naar dit gênante vraag- en antwoordspel onwillekeurig de gedachte op, dat het misschien toch het beste zou zijn, als de in het nauw gebrachte politicus afstand zou doen van zijn ambt en zijn machtspositie.

Zulke modderspatten raak je nooit meer helemaal kwijt. En wie weet verdwijnt met de in opspraak geraakte president ook het schandaal, zakt die troebele, vunzige geest weer spoorloos terug in de fles waaruit hij is ontsnapt.

Zo eenvoudig is het niet. Het volkomen uit de hand gelopen Lewinsky-'schandaal' moet serieus worden genomen, omdat het is ontsproten aan de Amerikaanse politieke cultuur en de zwakke plekken daarvan blootlegt.

Een beetje modder gooien hoort er al jaren bij in de Amerikaanse politiek. Het is heel gebruikelijk, dat kandidaten voor een zetel in Senaat of Huis met 'negative ads' hun tegenstander in een kwaad daglicht plaatsen. De al te menselijke nieuwsgierigheid naar het privé-leven van politici kan makkelijk geëxploiteerd worden.

Op dit fundament rust ook de door fanatieke moraalridders en christelijke zeloten uit de rechtervleugel van de Republikeinse partij gevoerde campagne tegen Clinton. De president, die een nogal flexibele relatie met de waarheid onderhoudt (ooit rookte hij een stickie 'zonder te inhaleren') is daarvoor kwetsbaar.

Maar vergeleken bij de noeste, doch weinig succesvolle agitatie van Paula Jones' conservatieve geestverwanten heeft de campagne tegen Clinton een totaal nieuwe kwaliteit gekregen. De fakkel is overgenomen door de onafhankelijke aanklager Starr, de juridische commissie van het Huis van Afgevaardigden en straks, god verhoede, mogelijk zelfs door het voltallige Huis en de Senaat.

Gerespecteerde politieke instituties lenen zich ertoe om de dunne muur tussen de president en de persoon Clinton tot op de bodem af te breken. De Amerikaanse media volgen het spektakel ademloos en tamelijk onkritisch. Het daaruit ontstane klimaat heeft totalitaire trekjes; dat is niet alleen een bedreiging voor Clintons presidentschap, maar vormt een gevaar voor het pluriforme karakter van de Amerikaanse democratie.

Zijn dit geen al te grote woorden? Kunnen we niet beter 'malicieus' en 'voyeuristisch' zeggen, inplaats van totalitair? Ik ben daar helemaal niet zeker van.

'Je motieven zullen worden nagegaan. (...) Mensen aan wie je al in geen tien jaar hebt gedacht, zullen je woorden verdraaien en met herinneringen en twijfelachtige bewijsstukken op de proppen komen. Je particuliere leven zal worden onderzocht, je zwakheden zullen als zonden, je vergissingen als misdaden worden voorgesteld. Luister (...) Niemand kan zo'n onderzoek doorstaan. Niemand. Als je denkt dat jij dat wel kunt, dan moet je de laatste twintig jaar in een ijskast hebben doorgebracht.' Nee, dit is niet de satyricus Art Buchwald, die zich op vertrouwelijke toon tot Vernon Jordan of een van Clintons andere medewerkers wendt. Bovenstaande passage is te vinden in The Troubled Air, een roman uit begin jaren vijftig van de Amerikaanse schrijver Irwin Shaw. Het is het beste boek dat ik over de MacCarthy-periode heb gelezen, omdat het de gekte van toen, de teugelloosheid van de communistenjacht en vooral het voor de nakomelingen moeilijk te begrijpen conformisme van de omstanders psychologisch invoelbaar maakt.

Er zijn zeker verschillen tussen het MacCarthyisme en de Clinton-jacht. Zo is er nu geen (werkelijk bestaande) externe vijand, die vrees inboezemt en het conformisme helpt afdwingen. Ook richt de jongste vorm van inquisitie zich in dit stadium nog slechts tegen één man.

Maar er zijn ook parallellen. Destijds waren het eveneens onderdelen van het democratische systeem, onderzoekscommissies (voor on-Amerikaanse activiteiten) van Huis en Senaat, die zich aan iedere controle onttrokken en de vrije hand kregen om burgers te chicaneren. Nu is het het bureau van de speciale aanklager, die de juridische commissie en vervolgens het hele Congres in zijn kielzog dreigt mee te slepen.

Nog is de jacht in een pril stadium en laat de publieke opinie ruimte voor afwijkende geluiden. Maar wat zal er gebeuren, als de Democraten Clinton niet durven te verdedigen, de Republikeinen bij de verkiezingen in november het Congres veroveren en vervolgens gegijzeld blijken door hun eigen fanatici?

Het gáát niet alleen om Bill Clinton en zijn Monica. Nu is het moment voor Democraten en Republikeinen die in liberale waarden geloven om een eind te maken aan de voorstelling van het circus Starr. Zonder die Zivilcourage ziet het er beroerd uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden