Achtergrond mediation

‘Het strafrecht werkt voor geen meter. Herstelrecht is veel effectiever’

De roep om strengere straffen resoneert steeds luider in de rechtszaal. Maar ook het herstelrecht rukt op. Het slachtoffer speelt hierin de hoofdrol.

Beeld ANP

Carolien (76 jaar) kuiert graag rond in het Groningse Noorderplantsoen. Als ze op een zomeravond richting het centrum van de stad fietst, houden twee jongeren haar aan. Op intimiderende toon vraagt Tijs (17 jaar) de weg, ondertussen ontfermt Bart (18) zich over haar tas. Overmand door angst staat ze toe dat de twee jongens haar portemonnee confisqueren en met gierende banden wegscheuren op hun scooter.

Ze doet aangifte. Een bezoek aan het park durft ze niet meer aan. De materiële schade valt te overzien, maar de emotionele impact is enorm. Als een strafrechter de zaak behandelt, onderzoekt hij of een ontmoeting onder leiding van twee strafmediators tussen slachtoffer en de verdachten mogelijk is.

In de mediation zegt Carolien niet meer buiten te komen; ze is elk gevoel van vrijheid verloren. De jongens reageren geschokt en schamen zich diep. Ze beloven de komende twee jaar niet in het bewuste park komen. De officier van justitie voegt de afspraak toe aan het strafdossier en eist een taakstraf. De rechter verbindt vervolgens een deel van de straf aan de voorwaarde dat de daders het Noorderplantsoen vermijden. Doen ze dat niet, dan verdubbelt de taakstraf.

Mediation is als vorm van het zogenoemde herstelrecht uitgegroeid tot een beproefd middel in strafzaken, en wordt steeds populairder. Woensdag was er zelfs een hele Avond van het Herstelrecht met onder anderen PvdA-senator Jeroen Recourt, georganiseerd door misdaadjournalist Simon Vuyk. ‘Ik zie het als mijn journalistieke missie om de samenleving kennis te laten maken met het nut en de noodzaak van het herstelrecht’, zegt hij.

Rechters zijn de afgelopen twintig jaar steeds zwaarder gaan straffen. ‘Wij vormen een tegenbeweging in dat politieke klimaat’, zegt Vuyk. ‘Als eindredacteur van Peter R. de Vries heb ik gemerkt dat het strafrecht voor geen meter werkt. Herstelrecht is mooier en effectiever.’

Opmars 
Zes rechtbanken begonnen in 2014 een proef met mediation in strafzaken, daarna is de rechtsvorm gegroeid. Veel conflicten bevinden zich in de relationele sfeer: familie, vrienden of buren. Dit jaar werden 1.455 zaken aangemeld. Na onderzoek van een mediationbureau sneuvelen gemiddeld vier op de tien gevallen. Van alle aangemelde zaken kwam het dit jaar tot 827 mediations, waarbij dader en verdachte in 695 gevallen een overeenkomst sloten.

Herstelrecht vergroot de invloed van het slachtoffer, dat in een gesprek de verdachte kan confronteren met het veroorzaakte leed. Anders dan in het strafrecht, waarbij de rechter oordeelt of de aanklacht juridisch bewezen is en de rol van slachtoffer marginaal is, staat het herstelrecht in het teken van rehabilitatie in de vorm van een schadevergoeding, spijtbetuiging of soms zelfs vergeving.

Niet iedereen is er blij mee.  Sommige advocaten zetten hun vraagtekens bij de effectiviteit van mediation. Ook conservatieve politici zijn niet altijd even overtuigd van de maatschappelijke waarde. De roep om zwaardere straffen resoneert luider.

Judith Uitermark, rechter in Noord-Holland, is juist voorstander van herstelrecht. Uitermark is sinds vier jaar landelijk coördinator van deze rechtsvorm. ‘Bij een mishandeling, diefstal of inbraak bestaat geen spreekrecht. Bij zaken waar slachtoffers wel spreken, gaat het om een monoloog waarbij ze de dader niet zien’, zegt ze. ‘Mediation biedt de kans om inzicht te krijgen in de motieven en achtergronden van beide partijen. Onderzoek toont aan dat we de recidive zo kunnen terugdringen.’

Toepassing van herstelrecht in een strafzaak hoeft niet per definitie strafverlichting te betekenen, meent Uitermark. ‘Ik herinner me een zaak waarbij een man een familielid stalkte. Daarbij zijn dader en slachtoffer in mediation gegaan. Ze moesten toch met elkaar verder’, zegt ze. ‘Bij een klassieke behandeling had ik taakstraf gegeven. Maar een belangrijke uitkomst van de mediation was de belofte dat hij direct zou stoppen met zijn stalkpraktijken en het slachtoffer daarmee rust zou krijgen. Daarom besloot ik een voorwaardelijke gevangenisstraf op te leggen, zodat hem duidelijk werd dat het stalken onmiddellijk moest stoppen.’

Ondanks de beperkte financiële mogelijkheden- het kabinet heeft voor de komende jaren 1,3 miljoen euro gereserveerd voor mediation in strafzaken - voorziet Uitermark een grote toekomst voor het herstelrecht. Ze denkt niet dat de rechtsvorm het strafrecht vervangt. ‘Het is een aanvulling op een strafzaak. Een extra instrument in het gereedschapskistje van de officier en rechter, waardoor de strafzaak maatschappelijk effectiever wordt.’

Namen en details van daders en slachtoffers zijn uit privacy-oogpunt gefingeerd.

Onvermoeibaar strijden tegen het strafrecht
Herman Bianchi vond het strafrechtsysteem contraproductieve geldverspilling. De criminoloog zag meer in herstelrecht, met een belangrijke rol voor het slachtoffer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden